Hài hòa lợi ích giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển: Dân phải được hưởng lợi từ rừng

    31/05/2010 - 03:27:00

    Thách thức trong phát triển rừng

    Theo Tổng cục Lâm nghiệp, nước ta có đa dạng sinh học (ĐDSH) cao, xếp thứ 16 trên thế giới với nhiều hệ sinh thái quan trọng, nhiều động thực vật hoang dã quý hiếm và đặc hữu. Đây chính là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô giá góp phần đảm bảo cân bằng môi trường và duy trì sự phát triển bền vững của đất nước. Đến nay, nước ta đã thiết lập được một hệ thống rừng đặc dụng với tổng diện tích khoảng 2,2 triệu hecta, bao gồm 164 khu rừng nguyên sinh đại diện cho hầu hết các hệ sinh thái quan trọng: trên cạn, đất ngập nước và trên biển.

    Với quan điểm bảo vệ đa dạng sinh học theo nguyên tắc bền vững trong việc bảo tồn và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên vô giá, những năm qua, ngành lâm nghiệp đã có nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn ĐDSH như thành lập Quỹ bảo tồn Việt Nam (VCF), xây nghị định về tổ chức quản lý hệ thống rừng đặc dụng, Nghị định về Chi trả dịch vụ môi trường rừng… Tuy nhiên, việc quy hoạch, quản lý và tổ chức bảo vệ ở các khu rừng vẫn đang gặp phải vô vàn khó khăn. Công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng đã bộc lộ một số bất cập, chồng chéo trong quản lý, thiếu sự tham gia của các bên liên quan, chưa có sự phối hợp chặt chẽ, trách nhiệm chưa được phân định rõ ràng, chưa được thực hiện theo phương pháp tiếp cận đa ngành, đa lĩnh vực. Bởi vậy, các hệ sinh thái, nhất là hệ sinh thái rừng nhiệt đới - hệ sinh thái có ĐDSH cao, bị suy thoái trầm trọng trong thời gian qua. Sự gia tăng dân số, sự du nhập các giống mới và các sinh vật ngoại lai, ô nhiễm môi trường và khí hậu… đã làm nhiều hệ sinh thái, trong đó rõ rệt nhất là rừng, hệ sinh thái giàu ĐDSH nhất của nước ta đã bị suy giảm, đặc biệt rừng nguyên sinh, nơi tập trung nhiều loài động thực vật quý hiếm, đặc hữu của Việt Nam đã và đang bị suy giảm cả về diện tích và chất lượng. Kéo theo sự suy giảm của rừng là suy giảm về thành phần và số lượng các loài động thực vật.

    TS Juergen Hess, đồng Chủ tịch Đối tác hỗ trợ ngành lâm nghiệp (FSSP) khẳng định, tác động của con người ảnh hưởng đến mất ĐDSH cao hơn 1.000 lần so với sự suy giảm do tác động tự nhiên. Hiện, có tới 80% các khu rừng đa dạng (RĐD) có dân sinh sống bên trong. Việc họ săn bắn, khai thác gỗ... hàng ngày đã gây suy giảm ĐDSH và mất rừng. Chúng ta khó có thể đặt ra việc đi dời dân ra khỏi các khu RĐD, phần vì người dân không muốn tái định cư, phần vì không đủ kinh phí và quỹ đất để thực hiện việc này.

    Ông Nguyễn Quốc Bình, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Lâm nghiệp (Bộ Nông nghiệp và PTNT) khẳng định, trong những năm qua diện tích rừng phòng hộ, đặc dụng đã được phục hồi không ngừng phát triển và đã phát huy tác dụng bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ cảnh quan, bảo vệ môi trường và cung cấp lâm sản cho xã hội. Nhiều chương trình, dự án trong và ngoài nước đã được đầu tư cho hệ thống rừng đặc dụng và các vườn quốc gia. Tuy nhiên, thời gian qua, công tác bảo vệ và phát triển rừng nói chung và các vườn quốc gia nói riêng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Tình trạng phá rừng, khai thác rừng bất hợp pháp tài nguyên rừng, săn bắn động vật quý, đốt nương và sử dụng đất vào mục đích khác còn diễn ra ở nhiều nơi. Sở dĩ những tồn tại này là do hệ thống tổ chức quản lý cũng như cơ chế chính sách và sự quan tâm chỉ đạo về bảo vệ và phát triển rừng còn chưa phù hợp và chưa đầy đủ.

    Dân phải được hưởng lợi từ rừng

    Tại một cuộc hội thảo chuyên đề về bảo tồn đa dạng sinh học rừng: thực trạng, thách thức, cơ hội và giải pháp mới đây, GS. Hà Đình Đức cho rằng, chúng ta luôn tự hào là có “rừng vàng, biển bạc”. Bảo vệ để rừng vàng không bị hao mòn, phải giữ nguyên vẹn rừng cho muôn đời con cháu mai sau là hết sức bức thiết. Tuy nhiên, nếu có rừng vàng mà không giúp ích cho cuộc sống của người dân, thì giữ nó cũng chẳng để làm gì. Bởi vậy, phải vừa giữ rừng, vừa cho dân làm kinh tế từ rừng, đó mới chính là cách thức bảo tồn hữu ích nhất. Hai mục tiêu này vốn rất mâu thuẫn với nhau, nhưng lại là cách tốt nhất để bảo tồn được. Điều này cũng đồng nghĩa với việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển phải được đảm bảo hài hòa lợi ích.

    Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT Hứa Đức Nhị cho rằng, để giải quyết những tồn tại trong bảo vệ và phát triển rừng, ngành lâm nghiệp cần phải thực hiện đồng bộ các giải pháp như đẩy mạnh hơn nữa công tác thông tin tuyên truyền để các cấp, các ngành nhận thức rõ hơn về việc trồng cây, trồng rừng và bảo vệ rừng. Cùng với đó là đẩy nanh tiến độ thực hiện dự án trồng mới 5 triệu ha rừng, bảo vệ tốt diện tích hiện có, nâng cao độ che phủ của rừng; đẩy mạnh việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và khuyến lâm đến tận cấp xã, tăng cường tuyển chọn giống tốt... Đồng thời, hàng năm cần tổ chức các hoạt động kỷ niệm nhân ngày đa dạng sinh học quốc tế (22/5).

    Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Anh Dũng, cán bộ Dự án GTZ bảo tồn rừng ngập mặn Sóc Trăng, cứ 1,1 triệu USD chi phí cho việc tái tạo rừng ngập mặn sẽ tiết kiệm được 7,3 triệu USD/năm cho công tác bảo dưỡng đê điều. Mỗi 1 hécta rừng ngập mặn cho 3,6 tấn mùn bã hữu cơ/năm, đây là nguồn thức ăn của cá biển. Bởi vậy, cứ mỗi hécta rừng ngập mặn bị tàn phá sẽ khiến 1,08 tấn cá bị mất đi mỗi năm. Do đó, muốn quản lý tốt RĐD, chỉ dựa vào nhà nước và các tổ chức xã hội thì rất khó, bởi vậy phải có sự đồng quản lý của người dân. Tuy nhiên, muốn người dân tích cực tham gia, Nhà nước không nên cấm họ ngừng sống dựa vào tài nguyên rừng mà phải cho họ được hưởng lợi từ rừng” – ông Dũng khẳng định.

    Với quan điểm như vậy, ngay khi triển khai Dự án Bảo tồn rừng ngập mặn ở Sóc Trăng, người dân và nhà nước đã thiết lập được quy chế đồng quản lý. Tại đây, người dân sử dụng tài nguyên rừng được đảm bảo rõ quyền sử dụng tài nguyên một cách bền vững, đồng thời phải có nghĩa vụ bảo vệ bền vững nguồn tài nguyên. Nhiều quy định đã được thống nhất trong quy chế đồng quản lý như: người dân chỉ được nhặt củi khô bằng tay vào các tháng 1,3,5,7,9,11 (cấm lượm củi vào các tháng khác); được phép đánh bắt thủy sản bằng tay hoặc vợt có đường kính dưới 80cm, cấm sử dụng lưới đăng hoặc lưới có đường kính lớn hơn 80 cm…

    Tại Vườn quốc gia Ba Vì, mái nhà của thủ đô Hà Nội, để đảm bảo cuộc sống cho người dân sống Ban quản lý rừng đã triển khai các dự án: định cư cho 80 hộ dân người Dao Đỏ ở xã Hợp Sơn; xây dựng mô hình cây ăn quả dưới tán rừng cho 2 xã Vân Hòa, Tản Lĩnh; thiết lập vùng trồng bương lấy măng 300ha ở xã Ba Vì. Nhưng thành công nhất trong việc khai thác ĐDSH là các cán bộ VQG đã tìm những cây thuốc quý hiếm trong khu RĐD, nhân giống và chuyển giao cho nông dân trồng kinh doanh, đem lại lợi nhuận kinh tế rất cao. Hiện 80% người Dao Đỏ ở xã Yên Sơn đang trồng và kinh doanh các loại cây thuốc nam, đạt thu nhập mỗi hộ từ 5 -15 triệu đồng/hộ/tháng.

    Khẳng định ý nghĩa của cách làm này, bà Triệu Thị Lập, dân tộc Dao quần Chẹt ở xã Yên Sơn (Ba Vì - Hà Nội) cho hay, gia đình bà có 3 sào thuốc nam. Cũng như nhiều hộ khác, gia đình bà đã từng phụ thuộc rất nhiều vào rừng mà cụ thể là Vườn quốc gia Ba Vì. Tuy nhiên, từ khi Vườn quốc gia triển khai một số dự án phát triển kinh tế rừng, xây dựng mô hình trồng cây ăn quả, thuốc nam, gia đình bà đã từ bỏ cuộc sống phụ thuộc vào rừng và bắt đầu tham gia trồng cây thuốc nam. Nhờ đó, mỗi năm gia đình bà thu nhập không dưới 60 triệu đồng.

    Thúy Nga

Ý kiến bạn đọc

Phóng sự - Ký sự

Lạng Sơn: Dưa hấu lại mắc kẹt tại Tân Thanh

Lạng Sơn: Dưa hấu lại mắc kẹt tại Tân Thanh

KTNT- Gần nửa tháng nay, hàng nghìn xe chở nông sản mà phần lớn là dưa hấu đang bị mắc kệt kéo dài hơn 40km từ TP. Lạng Sơn đến cửa khẩu Tân Thanh....

Xã hội từ thiện

Những bữa cơm ấm lòng học trò nghèo

Những bữa cơm ấm lòng học trò nghèo

KTNT - Thời gian qua, ở nhiều trường học của tỉnh Sóc Trăng, phong trào lo bữa cơm cho học sinh nghèo đã được xây dựng, duy trì và phát triển, giúp...