Nhà vườn Huế: Chốn đi về bình yên

    6/9/2010 3:38:00 PM

    KTNT - Ai đó đã ví von, TP. Huế (Thừa Thiên - Huế) là một nhà vườn khổng lồ, điều đó không hề quá bởi màu xanh mà thành phố cổ kính nhất miền Trung này có được chính là nhờ những khu nhà vườn thấm đượm chiều sâu văn hóa. Đây không chỉ là sản phẩm du lịch độc đáo mà còn là nét đặc sắc rất riêng của đất cố đô. Chính vì vậy, tỉnh Thừa Thiên - Huế từ lâu đã có những chính sách bảo tồn và phát huy loại hình kiến trúc độc đáo này.

    Không gian ngọc bích

    Khách nơi xa khi đến thăm Huế thường chỉ chú ý đền đài, lăng tẩm, chùa chiền mà chẳng mấy ai được lắng sâu trong cảm giác thi vị của các nhà vườn Huế, nơi vừa cổ kính, vừa u tịch, nơi ẩn chứa tâm hồn, cốt cách của con người Huế... Đơn sơ mà văn vẻ, mộc mạc mà ý vị...

    Nhà vườn, một không gian sống thường ngày dân dã, gắn kết con người với thiên nhiên. Cái rộng lớn của không gian, cái vô hạn của thời gian, tất cả hòa quyện và được sắp xếp vén khéo, tài tình trong một nếp vườn. Chẳng thế mà từ thành phố đến thôn làng, nhà nào cũng kiến tạo cho mình một màu xanh với đủ kiểu vườn: vườn đồng bằng, vườn đồi, vườn dốc, vườn chùa, vườn lăng, vườn rừng, vườn treo, vườn chậu, vườn lầu, vườn di động... Mỗi vườn có một vẻ đẹp riêng, nhưng cuốn hút hơn cả, làm mê đắm lòng người là những nhà vườn rộng do tổ tiên để lại như một thứ hương hỏa muôn đời.

    Vườn Huế không như vườn Nam Bộ hay Bắc Bộ. Vườn Huế để thư giãn là chính, và cây trái cốt để cúng tế, cung cấp thực phẩm nuôi sống người dân, một cuộc sống không quá bon chen, đủ cho con cái ăn học nên người. Qua cốt cách đó, cái vườn và cái nhà cậy nhờ nhau, lan tỏa trong nhau, tạo nên nét hài hòa đến kỳ diệu.

    Nhà vườn Huế là sự phối hợp có dụng ý giữa kiến trúc nhà và vườn, nhìn vào thấy được quan niệm, tính cách sống. Người khá giả thì nhà rường bằng gỗ quý, chạm khắc cầu kỳ. Người bình dân thì căn nhà gỗ đơn giản hơn, có khi chỉ là mái tranh đơn sơ, nhưng cấu trúc vẫn vậy, chí ít cũng có hàng cây bờ rào, căn nhà chính thường nằm ở giữa vườn. Có thể nói, mỗi chủ nhân là một nghệ sĩ vẽ vô vàn những bức tranh lên nơi trú ngụ của mình, để rồi qua năm tháng, nó dày lên nét rong rêu.

    Sự phối hợp giữa kiến trúc chính, phụ, vườn cây, khóm hoa, vạt cỏ, hòn non bộ, cổng ngõ, bình phong, bể cạn đều có ý tưởng của chủ nhân dựa trên thuyết phong thủy, một thuyết chủ đạo trong thiết kế, xây dựng nhà của người Huế. Nhà quý tộc cổng gạch bờ rào cao, nhà thường thường bậc trung cũng có hàng chè tàu. Người khá giả thì cổng ngõ có mái, hoặc những loại dây leo, chè tàu được cắt tỉa gọn gàng nối hai trụ thành hình vòm thay mái. Có nhà còn xây trụ gạch và bên trên làm mái dạng cổ lầu, tạo sự bề thế cho khu nhà vườn, cũng là nơi cho người qua đường dừng chân tránh nắng hay những cơn mưa bất chợt. Lối đi không bao giờ trực diện vào nhà chính, vì đây là gian nhà thiêng liêng dành để thờ phụng tổ tiên, tạo một cảm giác nề nếp gia phong.

    Vườn Huế là loại vườn tạp, chủ nhân trồng những cây, hoa phục vụ đời sống thanh đạm và thư giãn tinh thần, chỉ để tri túc, tiện túc, cây trái dùng phục vụ cúng bái, cây hương liệu như rau thơm, hành ngò, dược liệu như gừng, nghệ, đinh lăng... Phía trước trồng những cây cho hoa có hương, sắc, quý và thân thiện, tiện chăm sóc, bảo vệ như hoàng mai, bạch mai, hải đường, ngọc lan, vạn thọ, tường vi, mẫu đơn, phong lan... Hai bên và phía sau trồng cây lưu niên. Tầng dưới cùng là đất của hàng chục loài rau dại làm nên món canh tập tàng dân dã, ngon lành, bổ dưỡng như lá lốt, rau sam, rau khoai, rau má, rau dền, mồng tơi và còn thêm những giàn bầu, bí, mướp, các luống cải, ngò...

    Giưc nhà vườn bằng chính sách

    TP. Huế hiện có hơn 800 nhà vườn thuộc diện cần tập trung quản lý tôn tạo, trong đó có 150 nhà vườn tiêu biểu cần được bảo tồn.

    Đã có nhiều cuộc bàn thảo tìm cách làm hay, cũng như có sự “thương thuyết” giữa các chủ nhà vườn với cơ quan chức năng, nhưng vẫn chưa tìm được tiếng nói chung. Nhiều ý kiến đã được đề xuất, như: Bán vé tương tự như ở Hội An (Quảng Nam), nhưng cũng khó quản lý vì hệ thống nhà vườn ở Huế vừa rộng, vừa rải rác.

    Ý kiến khác cho rằng, nên khoanh vùng một số nhà vườn để mở nhà hàng chỉ chuyên nấu các món ăn Huế xưa, nhưng nhiều người e ngại “lợi bất cập hại” vì rất dễ biến dạng thành quán nhậu ngay trong nhà vườn, làm giảm ý nghĩa lịch sử - văn hóa.

    Lại có ý kiến nên làm du lịch theo kiểu Nhật Bản nhưng cách này không được chủ nhà vườn đồng tình khi khách có thể ăn, ngủ tại nhà vườn để “sống” cùng di sản, bởi ngôi nhà đối với bà con là nơi thờ cúng thiêng liêng nên khó chấp nhận vì lợi nhuận mà cho du khách lưu trú.

    Ý thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn, tôn tạo nhà vườn là góp phần gìn giữ di sản văn hóa Huế, năm 2006, Đề án bảo vệ nhà vườn đã được HéND tỉnh Thừa Thiên - Huế thông qua. Nhưng đến tháng 11/2009, UBND tỉnh mới ban hành quyết định về một số chính sách quản lý, bảo vệ nhà vườn. Lãnh đạo TP. Huế cho rằng, nguyên nhân chậm trễ là do các ngành liên quan phối hợp chưa đồng bộ. Trong quá trình chờ đợi, TP. Huế đã tranh thủ Dự án nhà di sản do Pháp tài trợ, đã tôn tạo, sửa chữa được tám nhà di sản, nhà vườn. Ngoài nỗ lực của tỉnh và thành phố, của các tổ chức trong và ngoài nước, còn phải kể đến quá trình bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị nhà cổ, nhà vườn cổ của các cá nhân, dòng họ, như: phủ Gia Hưng Vương, nhà vườn Lạc Tịnh, An Hiên... Một số cá nhân đã tự bỏ vốn đầu tư phục hồi, tôn tạo các nhà rường, như bà Bội Trân (Thiên An), các ông Trần ài (Thủy Bằng), Dương Đình Vinh (Thuận Lộc), Trần Đăng Tuấn (Vỹ Dạ),...

    Theo quy định mới, chủ nhà vườn Huế sẽ được hưởng nhiều chính sách ưu đãi. Cụ thể: Khi trùng tu, tôn tạo nhà được hỗ trợ 100% chi phí khảo sát, thiết kế trùng tu; được hỗ trợ 70% kinh phí trùng tu, tôn tạo nhà, nhưng không vượt quá 100 triệu đồng/nhà. Đối với những gia đình muốn tạo lập vườn sẽ được trợ giúp một lần 100% tiền mua cây giống, nhưng tối đa không quá 5 triệu đồng/vườn; được cho vay không tính lãi 50% giá trị đầu tư tạo lập vườn (trừ tiền mua cây giống) theo phương án đầu tư được duyệt, nhưng không quá 30 triệu đồng/vườn, thời hạn vay không quá 5 năm.

    Trong hoạt động du lịch, chủ nhà được trích 25% giá vé tham quan. Những chủ nhà vườn tổ chức hoạt động kinh doanh dịch vụ tại nhà vườn sẽ được trợ giúp 100% kinh phí đào tạo nghề cho thành viên trong gia đình, mức hỗ trợ nhiều nhất không quá 5 triệu đồng/hộ. Việc hỗ trợ được thực hiện thông qua các trường dạy nghề. Chủ nhà vườn có phương án kinh doanh được cho vay không tính lãi 50% vốn kinh doanh, nhưng không quá 30 triệu đồng/nhà vườn, với thời hạn vay không quá 3 năm. Bù lại, theo yêu cầu của UBND TP. Huế, các nhà vườn phải được bảo tồn nguyên trạng những giá trị kiến trúc đã có trên cơ sở hồ sơ và kết luận của Hội đồng đánh giá, thẩm định phân loại nhà vườn Huế. Các hoạt động đầu tư xây dựng, sửa chữa, cải tạo, nâng cấp phải bảo đảm nguyên tắc phục hồi, phục chế, tôn tạo kiến trúc đã có.

    May mắn thay, dù đang trong cơn lốc đô thị hóa, người ta vẫn đang cố gắng giữ nhà vườn. Mỗi khi có việc đi đâu xa, lúc trở về ngôi nhà vườn bình yên, thấy lòng nhẹ thênh. Đi để nhớ, ở để thương, có phải?

    Hoàng Thị Thọ

Ý kiến bạn đọc