Phạm nhân nữ mang con đi gửi trẻ.

Kỳ IX: Theo mẹ đến nhà pha

Những tiết mục văn nghệ chào mừng của các phạm nhân khi chúng tôi đến thăm Trại giam Thanh Lâm khá thú vị. Họ là những thanh niên còn trẻ, vì một phút lỡ lầm mà sa vào vòng lao lý đang cố vực dậy cuộc đời. Nguyễn Đức Đạt, 24 tuổi, người Hà Nội - thanh niên đẹp trai, giọng nói nhẹ nhàng và có tài đánh đàn, hôm đó chơi một bản nhạc khá hay có tên “Chiều Thanh Lâm”. Sau này, tôi mới được biết đó là bài hát được nhạc sỹ Đăng Nước phổ thơ của đại tá Nguyễn Xuân Phòng trong thời gian nhạc sỹ này thụ án tại đây. Đạt đang theo học năm thứ 3 đại học thì tham gia vào một vụ cướp và được di lý đến trại. Do có tài, lại có trình độ học vấn nên phạm nhân này được “biên chế” vào tổ phục vụ tại nhà trung tâm. Mỗi lần trại có khách hoặc tổ chức liên hoan văn nghệ, các cậu chàng bảnh bao trong áo trắng “bỏ thùng”, quần tối màu, biểu diễn say sưa phục vụ khách và các anh em bạn tù. Sau cánh gà của hội trường hôm ấy, Đạt đã nói một câu mà tôi tin là rất thật: “Em rất biết ơn ban Phòng và ban Quyền (thượng tá Lê Văn Quyền, Phó giám thị trại giam), các ban đã giúp em nhận ra giá trị của cuộc sống”.

Với kinh nghiệm hơn 30 năm vắt mình trong công tác quản lý, giáo dục phạm nhân, đại tá Nguyễn Xuân Phòng nhận định: “Đối với những phạm nhân trí thức, sai lầm của họ chỉ là nhất thời, cần có thái độ ứng xử thích hợp và khai thác khả năng của họ để phục vụ trại”. Thực tế nhiều năm qua cho thấy nhận định đó hoàn toàn đúng và mang lại hiệu quả. Trại đã có “lưng vốn” hơn 20 bài hát, hàng trăm bài thơ, tiểu phẩm, truyện vui do các văn nghệ sỹ đến thăm trại và nhiều lượt phạm nhân từng cải tạo nơi đây sáng tác.

Giống như Trại giam Thanh Lâm, Trại 05 cũng khiến chúng tôi bất ngờ. Dãy nhà lớn dùng làm hội trường giữa phân trại 4 là nơi các nữ phạm nhân thuộc đội thêu ren làm việc được trang trí khá đẹp, có kẻ nhiều khẩu hiệu. Đó là công của đội “tám vía”. Rồi những chậu cây cảnh được làm bằng xi măng cũng do chính những nữ phạm nhân này làm nên. Trước khi chúng tôi đến mấy hôm, họ vừa tổ chức chia tay một bạn tù được trả tự do. Mọi người ai cũng khóc rất nhiều. Khóc chán rồi ôm nhau hát vang những bài như “Cô gái Sài Gòn đi tải đạn”, “Con kênh xanh xanh”, “Cả nhà thương nhau”… Ngoài định suất lao động phải nộp cho trại, những chị em này còn rất chịu khó thêu những chiếc túi hay khăn tay nho nhỏ gửi về làm quà cho con.

Ấy là những phạm nhân thuộc đội thêu, còn đối với phạm nhân làm trang sức tại phân trại 3 thì quà về cho vợ, bạn gái là những viên thủy tinh được mài dũa rất khéo. Nhờ có dây chuyền mài hạt xoàn và đá trang sức, họ tỉ mẩn nhặt những mảnh sành, mẩu thủy tinh nhỏ để mài 16 cạnh, tạo độ phản chiếu lấp lánh như viên đá quý thật sự. Họ làm để giết thời gian, nguôi nỗi nhớ nhà và có vật kỷ niệm cho gia đình, kỷ vật cho chính mình về những tháng ngày làm lại cuộc đời sau song sắt. Rất có thể khi ra tù, họ sẽ trở thành những thợ kim hoàn giỏi, tạo ra nhiều đồ trang sức, mỹ nghệ có giá trị.

Đêm đầu tiên ở Trại 05, bạn tôi, nhà báo Nguyễn Xuân Thủy gần như thức trắng với anh chị em quản giáo phân trại 4 để hiểu thêm tâm tư tình cảm của họ. Còn tôi thì đánh vật với những trang văn của tù nhân mà các đồng chí quản giáo nơi đây giữ lại. Nếu căn cứ vào lượng tác phẩm đã ra mắt bạn đọc cả nước thì phạm nhân có bút danh khá ấn tượng là Hoàng Gia Bảo có thể coi là nhà văn. Từng là tiến sỹ văn hóa tốt nghiệp tại Liên Xô (cũ), suốt quá trình cải tạo tại Trại 05, ông đã viết hai tập truyện ngắn và tiểu thuyết đã được xuất bản, hiện “nhà văn áo sọc” này đang “thai nghén” tiểu thuyết mới, hứa hẹn nhiều điều thú vị.

Thượng tá Quyết – Phó giám thị phụ trách phân trại 5 và 6 (trước đây là Trại giam Thanh Cẩm) sau một hồi tìm kiếm đã đưa cho tôi xem tập bản thảo viết tay của một phạm nhân người miền Nam đã chết trong tù tên là Minh Đức. Phải nói rằng đó là truyện ngắn khá hay mà chủ đề chính là sinh hoạt thường ngày trong trại, những tiểu phẩm nói về sự hoàn lương của những người tù sau khi trở về xã hội đã quay lại thăm các “thầy” và vùng đất rừng xanh núi đỏ khi xưa mình từng cải tạo. Anh Quyết bảo, mỗi lần đọc, anh thấy những người tù không chỉ là đối tượng mà mình cần cải giáo mà ở một góc độ nào đó, nếu biết chia sẻ, họ cũng có thể là con người biết yêu thương, hối cải.

Một tập hồi ký khác mà thượng tá Quyết cất giữ rất cẩn thận có tựa đề “Ngược dòng” của phạm nhân N.H.Q, hiện đã ra tù, được viết tay bằng nét chữ khỏe, đầy đặn, mở ra trước mắt tôi cuộc đời của một con người. Một chi tiết trong hồi ký làm tôi rơi nước mắt là khi đứa con gái thứ hai của anh lúc đó mới 3 tuổi, theo mẹ vào thăm bố trong tù đã đòi mẹ bế lên thật cao để thơm bố. Rồi bàn tay bé nhỏ của em đặt vào bàn tay đã từng phạm tội của bố một phiếu bé ngoan em được cô phát ở trường và bảo: “Bố phải ngoan nhé, lần tới con vào sẽ phát phiếu bé ngoan cho bố”. Cử chỉ ấy khiến tất cả những phạm nhân, quản giáo và gia đình phạm nhân có mặt ngày hôm ấy nghẹn ngào.

Kết thúc chuyến đi, ấn tượng trong mỗi chúng tôi là những bóng áo sọc đang cần cù lao động sau song sắt. Cuộc sống vẫn trôi lặng lẽ, mang theo đó không ít những thân phận con người với nhiều tính cách. Những phạm nhân nơi đây đang trả giá cho lỗi lầm của mình để nhen lên tia hi vọng về một khởi đầu mới tốt đẹp hơn.

Phạm Vân Anh