Lớp mầm non trong trại giam.

Kỳ VIII: Dịch vụ nơi lao cải

Khi tù nhân đi đẻ

Thượng tá Nguyễn Văn Vân, Phó giám thị phụ trách giáo dục Trại 05 kêu trời: “Các trại tạm giam cứ thấy tù nhân mang thai là “kính chuyển” cho chúng tôi. Bao nhiêu tội chúng tôi lĩnh đủ”. Hỏi ra mới biết, đối với quản giáo và ban giám thị, cái sự “khai hoa mãn nguyệt” của nữ tù nhân ở đây nhiều phen khiến họ lao đao.

Đẻ trong tù có nhiều rắc rối vì các cơ sở y tế, khoa sản tuyến huyện không nhận những sản phụ này do điều kiện xét nghiệm HIV còn hạn chế. Lại “kính chuyển” lên tuyến trên. Vậy là phải bố trí xe đưa phạm nhân đi đẻ. Mỗi chuyến đi như vậy, cần ít nhất 5 người gồm: quản giáo, cảnh sát bảo vệ, cán bộ y tế, lái xe và 1 nữ tù khác. Bằng ấy con người tất bật, chạy ngược xuôi cho tới khi mẹ tròn con vuông. Ngay dịp Tết Nguyên đán vừa rồi, một phạm nhân lên Bệnh viện đa khoa tỉnh Thanh Hoá mấy ngày mà không thấy đẻ. Phạm nhân được nằm giường bệnh, còn quản giáo, cảnh sát bảo vệ và người phục vụ thì chỉ còn nước trải chiếu nằm ngoài hành lang. Đúng chiều 30 Tết thì được chỉ định mổ, nữ quản giáo Thu mếu máo gọi điện về: “Chú Vân ơi, chú cử người khác lên thay cháu với. Tết nhất đến nơi rồi mà cháu chưa chuẩn bị được gì cho gia đình cả”. ấm ức thì nói vậy, chứ quản giáo Thu chỉ còn biết sụt sịt khóc và đón giao thừa trong bệnh viện cùng hai mẹ con phạm nhân.

“Cháu ở ngoài xã hội”“

Là trại giam có số lượng tù nhân nữ đông nhất miền Bắc, Trại 05 hiện có 30 công dân đặc biệt. Chúng là những đứa trẻ từ 1 đến 10 tuổi do không có người thân nuôi dưỡng nên phải theo mẹ đến chốn này.

Khu dành cho con em phạm nhân nằm đối diện phân trại số 4 có thể coi là trường mẫu giáo lý tưởng. Khoảng sân rộng với hàng rào hoa hồng đủ màu sắc, có đủ trò chơi dành cho trẻ em như cầu trượt, xích đu... Nhà trẻ được chia thành 2 lớp. Trẻ từ 2 tuổi trở xuống thuộc lớp mầm non, hết giờ lao động, chúng được mẹ đón về phòng giam, sáng hôm sau lại đưa ra gửi. Những trẻ còn lại thuộc lớp mẫu giáo sẽ ngủ ngay tại nhà trẻ, chiều thứ 7 các em được đón về và chiều chủ nhật quay lại lớp học. Có lẽ đã quen sống tự lập từ nhỏ nên các cô bé, cậu bé khá dạn người. Trong suốt thời gian ở đây, các em chỉ chơi với nữ phạm là bạn tù của mẹ và cán bộ quản giáo nên khi có khách từ nơi khác đến thăm, chúng rất vui và quấn quýt với chúng tôi. Hai cô bé Tạ Ngọc Anh, Lò Thị Công hát tặng chúng tôi bài “Cả nhà thương nhau”, rồi các em nắm tay nhau múa hát, ăn bánh kẹo.

Tôi hỏi Ngọc Anh: “Trước khi vào đây cháu ở đâu?”. Cô bé trả lời rất rành rẽ: “Cháu ở ngoài xã hội”. Thì ra khái niệm về thế giới rộng lớn và tự do ngoài bức tường của trại giam này chỉ gói gọn trong hai từ “xã hội” mà chắc hẳn các bé chỉ nói theo mẹ chứ chưa hẳn đã hiểu rõ ý nghĩa của nó. Ngọc Anh được sinh ra trong tù, em còn có một người anh tên là Hoàng Anh vào đây khi mới 5 tháng tuổi. Mẹ là Phạm Thị Hải Yến, án 17 năm, bố là Tạ Trung Dũng, án 7 năm vì tội buôn bán ma túy. Cả gia đình đều ở trong này nhưng Ngọc Anh ít khi được gặp bố. Trong hồ sơ của phạm nhân Yến, người đứng tên làm khai sinh cho Ngọc Anh là một cán bộ của trại.

Những đứa trẻ này đủ nhạy cảm để hiểu hoàn cảnh và thân phận của mình nên bé nào cũng rất tự giác trong sinh hoạt. Giờ ăn, các bé giúp cô giáo và các bác dọn mâm, nhường nhịn nhau cùng ăn. Tới giờ ngủ, những em lớn như Nguyễn Hoàng Biên Thùy, Nguyễn Hoài Nam mắc màn cho các bé nhỏ hơn. Hai cậu bé này đều đã 9 tuổi nhưng vẫn chưa được đi học vì các em trong độ tuổi đi học ở đây khá chênh lệch nên không thể tổ chức dạy học được và trại cũng không có chức năng cấp chứng chỉ. Muốn học văn hóa, phải đưa các em ra trường tiểu học của Nông trường Thống Nhất cách đó khá xa nên điều này càng khó thực hiện. Vì thế đành để các em học chữ dưới sự chỉ dẫn của hai cô giáo tốt nghiệp trung cấp mầm non.

Trò chuyện với thượng tá Vân mới biết Trại 05 phải đối mặt với rất nhiều khó khăn trong việc xử lý tình huống liên quan đến những đứa trẻ này. Khi mẹ nhập trại có kèm theo hồ sơ gồm bản án, quyết định thi hành án và biên bản bàn giao nhưng đứa trẻ thì không có một giấy tờ nào, chỉ vẻn vẹn một dòng trong hồ sơ của mẹ: “Có kèm theo con nhỏ”. Thượng tá Vân bảo, dù là trẻ con nhưng các cháu vẫn cần có hồ sơ để đảm bảo tính pháp lý và làm căn cứ để giải quyết những vướng mắc về sau. Ví như, nếu người mẹ không may chết trong trại, người nhà đến đòi con thì phải giải quyết thế nào? Chế độ phòng dịch, tiêm phòng cho trẻ rất hạn chế, trẻ có HIV không được chế độ hỗ trợ và uống thuốc đặc trị. Trong trường hợp trẻ bỏ trốn, bị bắt cóc hoặc đi lạc cũng không biết căn cứ vào đâu... Trong thời gian chờ một quyết định mang tính pháp lý của Nhà nước, Ban giám thị Trại 05 cứ giải quyết theo cách mình nghĩ, nghĩa là gửi cán bộ đi học nghiệp vụ mầm non, làm việc với chính quyền xã sở tại để làm giấy khai sinh cho trẻ. Nhiều giám thị còn đùa rằng, hiện trại có một số cháu ở độ tuổi từ 8 đến 10, mẹ chúng mang án tù 20 năm thì không khéo phải cưới vợ cho chúng ở trong trại mất thôi vì khi chúng ra tù theo mẹ cũng đã gần 30 tuổi. Đùa thì đùa vậy nhưng tôi tin Ban giám thị sẽ sớm tìm ra biện pháp hữu hiệu và nhân đạo nhất để cuộc sống của những đứa trẻ theo mẹ đến nhà pha phần nào đỡ thiệt thòi, mặc cảm.

Rời khỏi trại giam, ám ảnh lớn nhất đối với tôi và nhiều nhà văn đi cùng đoàn là những đôi mắt trẻ thơ trong veo ấy.

Kỳ cuối: Những mảng màu sau song sắt

Phạm Vân Anh