TS. Trần Văn Ơn.

Ước mơ khôi phục, bảo tồn và phát triển nguồn cây thuốc quý của người dân tộc... đã được TS. Ơn ấp ủ từ những ngày còn là sinh viên Trường Đại học Dược Hà Nội. Trong lớp, Ơn là người Sán Chỉ duy nhất. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm nghề thuốc ở Đồng Hỷ (Thái Nguyên) nên từ nhỏ Ơn đã được tiếp xúc với nhiều loại thảo dược quý. Trong 5 anh em, Ơn được học hành đầy đủ, các anh chị Ơn đều chỉ học hết cấp 2, cấp 3. Vì thế, chuyện Ơn thi đỗ đại học không chỉ là niềm tự hào của gia đình mà còn là niềm vinh dự của cả thôn xóm.

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu, Ơn phát hiện ra Trung Quốc và Việt Nam là hai vựa cây thuốc lớn và có nhiều loài thuốc quý giá. Tuy nhiên, ở nước ta, một số loài thuốc đang có nguy cơ tận diệt vì khai thác bừa bãi. Vậy là, Ơn bắt tay vào công trình nghiên cứu: “Bảo tồn, phát triển những loài thuốc quý”, đây cũng chính là đề tài Ơn bảo vệ luận án tiến sĩ.

Ngót chục năm trời, lặn lội khắp các bản làng, từ miền núi phía Bắc tới núi rừng Tây Nguyên để hệ thống hoá các loài cây thuốc, mô tả đặc điểm nhận dạng, công dụng của chúng, Ơn đã có một kho kiến thức kha khá và là người Sán Chỉ đầu tiên trở thành tiến sĩ.

TS. Ơn tâm sự: “Việt Nam có rất nhiều cây thuốc quý. Tuy nhiên, nhiều bài thuốc đã bị rơi rụng và mất dần do không có ai đứng ra ghi chép, tổng hợp và thừa kế. Người Trung Quốc đã sớm nhận thức được điều này và họ đang là nước đứng đầu về lĩnh vực Đông y”.

TS. Ơn kể, năm 2003, trong một lần lên Tả Khoang, Tả Phìn (Sa Pa) thực địa, thấy các nhà nghỉ, khách sạn xung quanh thị trấn Sa Pa mọc lên nhan nhản dịch vụ tắm thuốc của người Dao đỏ và hốt bạc từ dịch vụ này. Tuy nhiên, người Dao đỏ, chủ nhân của bài thuốc chỉ thu được rất ít lợi nhuận từ việc bán cây thuốc (giá bình quân 3.000 - 5.000 đồng/kg lá thuốc đã sấy khô). Điều đáng nói là, những loài thảo dược làm nên bài thuốc tắm đang bị chính người Dao đỏ khai thác vô tội vạ. Ý tưởng thành lập công ty kinh doanh thuốc tắm do chính người Dao đỏ làm chủ, nhằm góp phần tăng lợi nhuận, giữ gìn và bảo tồn nguồn thảo dược quý đã hình thành trong ông. Ông cùng các sinh viên và cộng sự lên rừng lấy mẫu về nghiên cứu, sau đó chiết xuất và cô đặc dung dịch thuốc tắm để đóng chai. Về công dụng, dung dịch cô đặc này có tác dụng tương đương bài thuốc tắm thủ công, vì thế, khi đưa ra thị trường, sản phẩm được khách hàng chấp nhận.

Tuy nhiên, khó khăn nhất là giúp đồng bào quản lý, mua bán sản phẩm và phát triển công ty. Vì lẽ đó, TS. Ơn bắt tay vào việc giúp người Dao đỏ ở Tả Phìn đăng ký bản quyền bài thuốc, vận động chính quyền xã thành lập Hợp tác xã cây thuốc để khai thác chính thức bài thuốc, giúp đồng bào xoá đói giảm nghèo. Đầu năm 2007, Công ty cổ phần Kinh doanh các sản phẩm bản địa Sa Pa, trụ sở ở thôn Tả Chải ra đời, với sản phẩm chủ lực là thuốc tắm đóng chai mang tên Dao’spa. 100% nhân viên ở đây là người Dao đỏ, có người chưa từng đến lớp, người học cao nhất cũng chỉ hết cấp 2. Anh Lý Láo Lở, Giám đốc Công ty cho biết: “Khi thầy ơn đề nghị mình làm quản lý Công ty, mình lo lắm vì không biết bắt tay từ đâu. Lên rừng hái thuốc thì dễ, nhưng bán những chai thuốc với giá 45.000 - 50.000 đồng/chai thì mình không tưởng tượng nổi. May có thầy Ơn hướng dẫn, lại cho đi học nên việc kinh doanh của Công ty dần ổn định”.

Hiện, Công ty có hơn 10 nhân viên, không chỉ kinh doanh sản phẩm thuốc tắm đóng chai mà còn có dịch vụ tắm lá thuốc tại chỗ, 70% nguyên liệu thu hái từ tự nhiên, 30% do bà con tự trồng theo quy trình GAP (thực hành trồng trọt tốt cây thuốc). Thông qua mô hình này, sản phẩm thuốc tắm của đồng bào đã tăng giá trị lên gấp 10 lần so với trước, đồng thời, phương pháp canh tác cây thuốc theo quy trình GAP được đồng bào nhiệt tình hưởng ứng. Theo đó, thuốc phải được trồng đúng vùng, đúng giống, chăm sóc, thu hái và sơ chế đúng kỹ thuật; ghi rõ nguồn gốc và bảo quản đúng tiêu chuẩn...

TS. Ơn tiết lộ: “Sắp tới, Công ty sẽ sử dụng sản phẩm đun nóng bằng năng lượng mặt trời nhằm hạn chế nhiên liệu hoá thạch, tiết kiệm chi phí, nhà xưởng sẽ nâng cấp theo hướng GMP (thực hành sản xuất tốt). Đây chính là cách để phát triển thương hiệu thuốc tắm Dao’spa, giúp đồng bào có ý thức hơn trong việc bảo tồn, phát triển nguồn gien quý giá này”.

Minh Huệ