Kỳ II: Muôn nẻo "hội ngộ"

Cải tạo bằng lao động – giáo dục

Con đường trở thành giám thị Trại giam Thanh Lâm của đại tá Nguyễn Xuân Phòng là câu chuyện dài cả đời người. Một cuộc đời gắn với hàng ngàn tù nhân trong suốt hơn 30 năm công tác, với những hoạch định “dời non lấp bể” xây dựng phân trại mới, đưa phạm nhân đi khai phá vùng đồi hoang núi trọc, tự tạo cho mình miếng ăn ngon, nơi cải tạo dễ chịu và thấm thía sự vất vả cũng như thành quả của lao động. Vùng đất khô cằn, hoang hóa tới mức, ngay dân địa phương cũng phải bó tay, đã được tập thể cán bộ, chiến sỹ và phạm nhân Trại giam Thanh Lâm làm sống dậy thành đồi vải, chè xanh ngút mắt. Nếu không dám đối mặt với thử thách, không xuất phát từ lòng yêu lao động, muốn biến trại giam thành nông, công trường yên bình, quyết tâm cải tạo phạm nhân bằng lao động – giáo dục chứ không phải bằng đòn roi thì hơn ai hết, những cán bộ quản giáo phải là người lăn xả vào công việc, thậm chí phải gác lại cả việc gia đình, riêng tư để “3 cùng” với phạm nhân trong lao động, sản xuất.

Đời sống tù nhân được nâng lên, số vụ vi phạm kỷ luật trại giam, trốn trại vì thế cũng giảm hẳn. Đứng chân trên địa bàn huyện Như Xuân, các phân trại của đại tá Phòng dần trở thành đơn vị thí điểm trong công tác chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi để đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây làm theo. Cả đời ông gắn với trại giam, chẳng mấy khi có mặt ở nhà. Mọi chuyện lớn nhỏ trong gia đình, một tay vợ ông, bác sỹ Hiền lo liệu. Ông vẫn nói với phạm nhân: “Ngoài xã hội, các anh tự cho mình sinh ra không phải để lao động, chỉ suy mưu tính kế cướp tài sản được gây dựng bằng mồ hôi nước mắt của người khác. Chỉ khi tự mình lao động, khó nhọc làm ra của cải vật chất, may chăng các anh mới vỡ ra được”.

Đêm đầu tiên ở Thanh Lâm, chúng tôi ngồi trò chuyện trong khuôn viên của trại, giữa sự thâm u của núi rừng và tiếng côn trùng khua rả rích như xiết từng vòng âm thanh vào bóng tối. Chao ôi là buồn. Thế mới thấm cái khổ vô hình của người làm nghề quản giáo. Mấy năm gần đây, trại mới có điện, trước thì cứ khi gà lên chuồng là côn trùng kêu não ruột, muỗi rừng cứ nhè mặt, mũi, tay của cán bộ quản giáo trực đêm mà đốt. Lúc ấy, phạm nhân đã ngủ say trong phòng giam, có màn chống muỗi, có chăn ấm; trên chốt gác, cán bộ trực ban dầm mình trong giá lạnh, mặt tấy sưng vì muỗi độc, phải căng mắt nhìn xuyên đêm tối...

Mạch chuyện đang hăng, chợt ông Phòng hỏi: “Các cậu có biết con người ta sợ gì nhất không?”. Rồi ông tự trả lời: “Sự cô đơn đấy. Nhiều phạm nhân vào đây không sợ đòn, không sợ đói khổ, chỉ sợ cô đơn. Điều quan trọng là phải biết chia sẻ sự cô đơn ấy để có thể cảm hóa họ”. Nghe điều này, tôi bất chợt liên tưởng đến hơn 2.000 cây dó bầu 10 năm tuổi đang chuẩn bị cấy trầm do chính các phạm nhân trồng và chăm sóc. Rừng dó này tới đây sẽ cho thu nhiều tỷ đồng. Số tiền đó sẽ dùng để xây dựng, sửa chữa cơ sở vật chất của trại, nâng cao khẩu phần ăn cho phạm nhân…

Những “bông hồng thép”

Với hơn 1.000 tù nhân nữ, phân trại 4, Trại 05 Thanh Hóa cần một lượng không nhỏ nữ cán bộ quản giáo trực tiếp tham gia quản lý và cải tạo phạm nhân. Trừ “nữ tướng” Nguyễn Thị Can, người đã có mặt tại trại từ cuối những năm 1990, hiện là Phó giám thị phụ trách phân trại 4, các nữ quản giáo khác còn khá trẻ. Giữa ngàn tù nhân nữ, họ khá giản dị trong bộ cảnh phục, tóc cặp gọn gàng sau gáy, nói năng nhẹ nhàng, dứt khoát. Chả thế mà nhiều “nữ quái” nức tiếng từng thụ án ở đây như Dung Hà, Ngọc “lé” hay nhóm “tám vía”, những tù nhân tính khí cục cằn như đàn ông, phải nể sợ.

Những bông hồng thép vẫn tươi vui dù công việc gặp nhiều gian khó.

Vũ Thị Yên, sinh năm 1979, đã có thâm niên 8 năm công tác ở trại, bảo: “Người ta cứ nói quản giáo đánh tù nhân và ăn chặn của tù, em nghe mà ức chảy nước mắt. Bọn em ở trong này làm ruộng chả thua nông dân. Năm vừa rồi, lũ về, cả trại từ tù nhân đến quản giáo, cảnh sát bảo vệ và cán bộ, nhân viên đều phải lao vào cứu lúa. Ai nấy chân ngập bùn, nước vây ngang lưng cúi xuống mò gặt lúa non. Chị cứ đi đến từng đội lao động sẽ biết. Khi phạm nhân lao động thì cán bộ phải ngồi canh gác, cùng hứng nắng, hít bụi chứ chẳng nhàn nhã gì. Nếu để phạm nhân trốn trại, vi phạm kỉ luật thì cán bộ cũng theo đó mà bị khiển trách hoặc kỉ luật, tùy theo tính chất nghiêm trọng của vụ việc”. Quả thực, mấy ngày ở cùng Yên, tôi tận mắt thấy cô cùng 2 phạm nhân nữ phụ trách bếp ăn của đội 3 đánh vật với những gánh củi to lấp người. Những gánh củi ấy, cô phải cùng những phạm nhân kia đi thu lượm trong rừng về để làm chất đốt. 29 tuổi, cô này vẫn “chưa cùng ai”. Có lúc nghe cô cười: “ế rồi” mà tôi thấy trĩu buồn.

Thiếu úy Trần Thị Hà là thế hệ thứ hai trong một gia đình có truyền thống gắn bó với trại giam này. Bố cô, ông Trần Đức Hiệp đã công tác tại đây 33 năm, chồng cô cũng đang làm quản giáo tại phân trại 1. Hà kể, những ngày đầu nhận công tác, cô hồi hộp vô cùng, khi phải trực đêm đã đành, những ngày không phải trực cũng đúng giờ đấy là choàng tỉnh như một phản xạ. Buổi sáng, quản giáo phải dậy từ 4 giờ 30 phút để đi làm, 5 giờ 30 phút vào phòng giam quản lý phạm nhân tập hợp đội. 6 giờ 30 phút theo phạm nhân đi làm, 10 giờ 30 phút cho phạm nhân về trại, 13 giờ 30 phút tiếp tục xuất trại đi làm buổi chiều, 16 giờ 30 phút đưa phạm nhân về nghỉ, quản lý phạm nhân chia cơm, ăn cơm… 18 giờ chiều mới được nghỉ. Con cái đành nhờ ông bà hoặc hàng xóm trông nom, đến ca trực lại bỏ con ở nhà cả đêm để lên trại.

Mùa gió Lào, nắng như đổ lửa. Vườn vầu mới hôm trước còn xanh tốt, sáng hôm sau đã bạc phếch, chỉ một mồi lửa là cháy bùng dữ dội. Nắng đến nỗi cây tre còn bạc huống chi da thịt con gái. Nữ quản giáo theo phạm nhân ra hiện trường lao động bịt khăn che mặt kín mít. áo cảnh phục ngắn tay dành cho mùa hè được can thêm hai ống tay làm từ ống quần cảnh phục cũ mới đủ dày để tránh nắng. Tôi hỏi trung tá Nguyễn Thị Can: “Công việc khó khăn, nguy hiểm như vậy, các chị có sợ không?”. Câu trả lời rất chắc chắn: “Đã có cả một hành lang pháp lý quanh mình, chỉ cần làm đúng thì không sợ bất cứ thứ gì”.

 

Phạm Vân Anh