Cán bộ trại giam chuẩn bị cho phạm nhân xuất trại đi làm.

Kỳ 1: Trại giam du ký

Vào trại nhận đồng hương

Cả đoàn đi gần 20 người, chia nhau vào các phòng giam và tổ đội sản xuất để hỏi chuyện. Tù nhân tại Trại giam Thanh Lâm phần lớn là người Hà Nội và Thanh Hóa. Tù nhân tại Trại 05 có vẻ như đa dạng hơn vì số lượng phạm nhân bị giam giữ ở đây lên đến 10.000 người. Theo quy định của trại giam, các phạm nhân chào chúng tôi là “quý khách”, khi trò chuyện thì gọi là “cán bộ” và xưng “tôi” rất đúng mực. Có vẻ như vào trong này, tất tật đều có chút máu văn sĩ, tô vẽ cho mình và tội trạng của mình vẻ đáng thương, đổ tất cả cho hoàn cảnh và sự lỡ dại, kiểu như “xách hộ” 8 bánh herôin giấu trong làn hoa quả mà vẫn bảo bị oan.

Trong không khí giữa những “cánh chim tự do” với “chim sau song sắt”, nhà văn Phạm Thanh Khương, Võ Bá Cường nhận đồng hương Thái Bình; nhà văn Nguyễn Nhuận Hồng Phương tìm đồng hương Vĩnh Phúc; nhà văn Trần Chiểu hỏi người quê Quảng Ninh; nhà văn Nguyễn Đình Tú và tôi, dĩ nhiên nhận những ai là người Hải Phòng. Phạm nhân gặp đồng hương chả mấy mặn mà, phần nhiều là kêu oan và nhờ nhắn người nhà vào tiếp tế…

Phạm nhân Lã Thị Kim Oanh với trang giấy lưu chữ ký của các nhà văn.

Đình đám nhất trong nhóm đồng hương Hà Nội có lẽ là phạm nhân Lã Thị Kim Oanh. Báo giới đã tốn không ít giấy mực viết về nhân vật này khi bà ta còn ở ngoài đời cũng như lúc “hạ cánh” xuống “đường băng tù tội”. Bị kết án tử hình rồi được Chủ tịch nước ký lệnh tha chết, bà ta được đưa về tập trung cải tạo tại Trại 05. “Bầu trời” của Lã Thị Kim Oanh bây giờ là 2m2 chỗ nằm trong phòng giam và một chòi lá tự tay cất lấy làm nơi nghỉ trưa. Toàn bộ tài sản bị tịch thu, những đứa con lâu lâu lại tới tiếp tế cho mẹ bằng đồng tiền kiếm được từ sức lao động của chính mình. Gặp các nhà văn, như được trút nỗi niềm, Lã Thị Kim Oanh ngân ngấn nước mắt. Bà ta xin chữ ký của các nhà văn làm kỉ niệm. Cầm tờ giấy có chữ ký, hướng về phía cán bộ quản giáo, bà ta lễ phép: “Thưa ban, đây là chữ ký của các nhà văn, xin phép ban được mang vào phòng giam”.

“Kẻ tù, người tội”

Câu nói cửa miệng: “Kẻ tù, người tội” đã trở thành thuật ngữ vui của những cán bộ công an ở bất cứ trại giam nào. Có nằm 2 đêm với 2 cán bộ nữ của Trại 05, tôi mới biết những cán bộ quản giáo trong các trại giam đã sống, công tác trong một môi trường chẳng dễ dàng gì. Họ cho tôi thấy chân dung những người làm nghề quản giáo thật nhân hậu, biết dùng nhu thắng cương, biết đồng cam cộng khổ với phạm nhân để cải tạo những con người hung hãn nhất, ghê gớm nhất bằng tình thương và trách nhiệm.

Cán bộ trại giam thường thực hiện triệt để “3 cùng” với phạm nhân, ấy là cùng ăn, cùng ở, cùng làm. Đọc đến đây, chắc hẳn sẽ có người phản đối nhà báo nói quá, chứ mấy ông công an đời nào chịu “3 cùng” với tù vì khốn cùng nhất, ở dưới đáy xã hội là thằng tù chứ còn ai vào đây nữa. Khi chưa vào đây, tôi cũng từng nghĩ như vậy. Chỉ khi chính mắt nhìn thấy hai đồng chí công an Trại 05 lội ruộng hướng dẫn phạm nhân cách cày ải, cấy lúa; rồi đến 1 nữ quản giáo mới ngoài 20 tuổi ngồi giữa hàng trăm tù nhân nữ cùng thêu, sửa hàng thêu và những “ lô” phên tre, lợp lá nằm chênh vênh sát khu công trường khai thác đá dành cho quản giáo trực và bảo vệ cả ngày cùng rất nhiều cảnh tượng khác khiến chúng tôi không khỏi bật cười: “Quả đúng là kẻ tù, người tội”. Cán bộ quản giáo đội nào thì đương nhiên phải biết nghề của đội ấy để có kinh nghiệm kiểm tra sản phẩm trước khi giao cho bộ phận khác hoặc hướng dẫn phạm nhân mới nhập đội.

Do đặc thù của công việc là trực tiếp theo sát phạm nhân khi đi lao động cũng như tại phòng giam nên ngoài cảnh phục được cấp phát thường kỳ, cán bộ, chiến sỹ làm việc tại trại giam còn được cấp thêm mũ cối và dép quai hậu để có thể lội ruộng, leo núi và che nắng khi hướng dẫn phạm nhân tại hiện trường lao động. Những chiếc mũ cối chỉ chịu được mấy trận mưa xối xả là hỏng, lớp giấy nện phía trong ngấm nước nhũn nhượt, dép lội ruộng, dầm nước có dán bằng keo đặc dụng cũng chỉ vài tháng là bật tung. Theo lời đại úy Mai Trọng Tuế, phụ trách thống kê, kế hoạch của phân trại 3, tai nạn nghề nghiệp rất dễ xảy ra với anh em quản giáo vì mỗi ngày có 2 lần cho tù xuất trại đi làm và 2 lần nhập trại. Mỗi lần như vậy đều phải khám tù để tránh hiện tượng tù nhân mang giấu những vật cấm vào trại. Tỷ lệ tù nhân mắc bệnh lao rất cao, số tù nhân có HIV cũng không nhỏ trong khi các cán bộ thực hiện việc khám bằng tay trần trong vòng chưa đầy 15 phút mỗi đội. Nhiều trường hợp phạm nhân giấu kim, dao lam, dùi trong người khiến cán bộ quản giáo bị thương, phải làm xét nghiệm HIV. Tỷ lệ cán bộ quản giáo lây bệnh lao và các bệnh da liễu từ phạm nhân cũng không phải ít.

Đối mặt với vô vàn phức tạp và áp lực công việc như vậy nhưng đối với các quản giáo thì những điều đó không làm họ nản lòng và buồn chán bằng việc phạm nhân chống phá, không chịu cải tạo. Răn đe có, khuyên bảo, dỗ dành có nhưng sểnh ra một cái là phạm nhân đã manh động, hung hãn và cuồng nộ hơn bao giờ hết. Đơn cử như tháng 6/2003, do xích mích cá nhân, phạm nhân Trần Trung Dũng (thi hành án 16 năm vì tội buôn bán ma túy tại phân trại số 3t) đã dùng bơm tiêm rút 3cc máu có HIV của mình để đâm 2 mũi vào bắp tay phạm nhân Khuê. Lúc bị đâm, phạm nhân Khuê sợ tiếp tục bị trả thù nên không khai báo. Khi cán bộ phát hiện vào kiểm tra, Dũng chống trả quyết liệt, tay cầm sẵn bơm tiêm đầy máu và yêu cầu được chiếu cố xử lý. Lúc ấy, thượng tá Lê Văn Sáu, Phó giám thị phụ trách phân trại số 3 còn là Đội trưởng đội trinh sát đã tiếp cận nhằm vô hiệu hóa tay cầm bơm tiêm của Dũng. Dũng tiếp tục chạy vào buồng giam, lấy can dầu ăn đổ vào người rồi châm lửa đốt. Dầu không cháy, Dũng chạy như điên dại qua các phòng giam, toàn thân trơn trượt dầu nên không phạm nhân và cán bộ nào túm được. Sau cùng, anh Sáu ngầm ra hiệu cho hai phạm nhân khác lấy tro bếp đổ lên đầu, Dũng bị tro bếp dính vào mắt và bị đưa vào phòng kỷ luật. Hắn bị khởi tố và nhận thêm án tù 9 tháng vì tội cố ý lây truyền HIV cho người khác. Sau khi xử 1 tháng, Dũng chết.

Kỳ III: Những người gieo dó tìm trầm

Phạm Vân Anh