Cứu thương sau một "trận chiến".

“Bắc cầu” qua cổng uỷ ban

Đi khắp vùng Tây Bắc, đâu đâu cũng thấy người ta đồn đại về những mỏ vàng còn hoang sơ chưa ai biết tới. Miễn là có nhân lực, có hậu thuẫn (từ đâu chẳng biết) là có thể xới rừng, xẻ núi, banh lòng đất mẹ để moi lên những hạt vàng. Để có hạt vàng ấy, người ta phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và có khi bằng cả mạng sống. Dịch bệnh và điều kiện sống tồi tàn mới chỉ là một nửa của sự khắc nghiệt, điều quan trọng là khi bước chân vào bãi vàng, coi như đã nằm trong một trận chiến ngầm. Có một bãi vàng ở Lào Cai mà người ta vẫn đồn rằng kiếm vàng dễ như kiếm đá là bãi Văn Bàn. Nơi đó còn nổi tiếng bởi có nhiều tệ nạn. Trớ trêu thay, con đường lầy lội và trơn trượt để đi vào bãi vàng ở bản Mà Xa Phìn lại “vô tình” bắc qua cửa UBND xã Nậm Xây. Mỗi ngày, trên con đường ấy, đám con buôn đánh hàng trăm chuyến xe chở hàng nhu yếu phẩm, phụ tùng máy móc, thuốc nổ... để phục vụ các “thượng đế” ở bãi vàng. Hàng được đựng trong bao tải bịt kín nhong nhong trên những chiếc xe rú ga ồn ào chạy qua trụ sở cơ quan công quyền, chẳng buồn liếc thanh barie chắn ngang không người gác làm phiền để sau đó tiếp tục trườn qua những quả đồi trơn tuồn tuột nhằm hướng bãi vàng thẳng tiến.

Quang cảnh hầm đào vàng có thể được miêu tả sơ lược thế này: hầm như một cái giếng, rộng chừng 2m, sâu khoảng chục mét, rồi từ đó người ta luồn lạch trong lòng đất theo nhiều hướng bằng những đường hầm nhỏ giống như một địa đạo. Trong hầm nhỏ, phu vàng có nhiệm vụ chống thanh tre (hoặc gỗ) từ chân hầm lên mái để chống sập, bóng đèn đỏ quạch treo lủng lẳng khắp nơi. Càng đi sâu, không khí càng ít, mùi ẩm thấp của đất và nước sùng sũng dưới chân khiến người chưa quen muốn bỏ chạy ngay lập tức. Trong mỗi căn hầm có ít nhất 20 người chỉ làm một công việc duy nhất là đào và chuyển đất lên trên. ở những căn hầm lớn, đôi khi số nhân công lên đến cả trăm người. Mỗi khi gặp nẹp (quặng vàng), phu vàng vét vào thùng nhựa, thồ ra miệng hầm rồi dùng tời đưa lên mặt đất. Phía trên, người được phân công từ trước sẽ cho nẹp vào máy nghiền rồi đổ vào máng đãi. Nước được bơm cao áp xối qua, vàng nặng hơn sẽ lắng xuống đáy máng, gọi là vàng cám. Vàng cám đem đi khò sẽ được vàng thỏi. Mỗi lò trung bình một ngày moi lên vài tấn nẹp, trừ phi gặp phải nẹp điếc (ít vàng), còn hầu như đều thu được trên dưới hai cây vàng.

Để tiết kiệm sức người, đám phu vàng không chỉ đào bằng tay, bằng khoan điện mà còn dùng thuốc nổ. Khi gặp vỉa đất rắn, họ khoan một lỗ nhỏ, cắm thuốc nổ vào đó và dòng dây cháy chậm. Chỉ một tiếng ục vang lên là cả mảng đất phía trước bị khoan rỗng, há ngoác miệng, nhả đầy khói bụi mịt mù phụt lên tới miệng hầm. Chuyện nổ mìn đào hầm giống như người ta uống nước vậy. Đào khó, nổ mìn. Ngại, mệt, nổ mìn. Phu vàng quen với việc nổ mìn đến độ, ngách nào nổ thì người ở đó rút ra, còn những ngách khác vẫn làm việc như thường trong khói bụi. Thế nên, đôi khi các ngách đào sát nhau quá, mìn nổ bên này phá thông sang ngách bên kia, phu vàng bị sức ép hoặc đất đá văng vỡ đầu, gãy chân là chuyện bình thường.

Quang cảnh bãi đào vàng ở huyện Văn Bàn (Lào Cai)

Đất “trồng” tệ nạn

Nhờ có mối thâm tình, chúng tôi được một “tướng” ở bãi Mán (bãi vàng Văn Bàn chia thành nhiều bãi nhỏ, ngoài bãi Mán còn có bãi Ngoài và bãi Sạt) tiếp đón. “Tướng” này mới nổi, dù lính nuôi khiêm tốn (khoảng 20 phu vàng) và lò không lớn nhưng hiệu suất thì ăn đứt mấy trại ở bãi khác. Hắn khoe thành tích từ khi học việc làm phu vàng, sau đó dành dụm có chút vốn và quan trọng nhất là do ở lâu, đã thành “cáo” nên giờ mới đủ lực “xưng vương” làm “vua” một cõi. Hồi mới dựng trại, hắn phải bỏ của nuôi không đám thợ nửa năm mới được trả công như ngày hôm nay. Dù vậy, hắn vẫn chưa phải là thế lực có thể thị uy ở bãi vàng này, nên ngoài việc khiển cai, hắn luôn nhòm trước ngó sau, đối phó với đủ loại xung đột, đe dọa, hiềm khích đến từ những thế lực khác trong bãi vàng. Tuy các vụ thanh toán kiểu một mất một còn hiếm khi xảy ra, nhưng choảng nhau chảy máu vỡ đầu thì ngày nào cũng có. Nhưng các “tướng” cũng rất tỉnh táo và đoàn kết trong việc đối phó với lực lượng cảnh sát hình sự trà trộn vào bãi bắt tội phạm truy nã. Các “tướng” thừa biết người lương thiện ít ai dám bén mảng vào đây (trừ dân thổ cư), kẻ dám len chân vào chốn “quỷ khóc thần sầu” này nếu không phải tội phạm trốn truy nã thì cũng cùng đường hết lối. Chỉ có điều nhân công lúc nào cũng thiếu nên hễ có “lính” là “tướng” nhận, tất nhiên trước đó phải qua hàng loạt bài thử kiểm tra có phải là cảnh sát trà trộn hay không.

Nhiệm vụ của các “tướng” và cai ngoài việc trông coi, điều khiển, còn lại là uống rượu và đánh bạc. Bãi vàng nào cũng có vài ba lán bạc, chủ yếu là xóc đĩa. Mỗi chiếu bạc ăn thua hàng triệu đồng, có khi “thu hoạch” trong ngày của một lò bị nướng sạch trong chưa đầy một giờ. Các xới bạc chỉ dành cho giới chủ và đám con buôn vào bãi ăn hàng. Dân làm thuê không bao giờ bén mảng đến. Phần vì tiền công ít, phần vì mỗi ca làm việc kéo dài tới 12 tiếng đồng hồ, từ hầm chui lên chỉ có lăn ra ngủ, không ai đủ sức lao vào cuộc đỏ đen.

Nếu như cờ bạc chỉ dành cho giới chủ, thì nghiện ngập lại có phần của tất cả mọi người. Quá nửa dân đào vàng là con nghiện. ở đây con nghiện chích công khai, kim tiêm vương vãi khắp nơi. Ma túy theo những chuyến xe chở gạo, muối, mì tôm vào bãi vàng. Trong cái xã hội thu nhỏ này, bên cạnh giới chủ và người làm công, còn có cả tầng lớp thương nhân. Cao cấp nhất là dân thu gom vàng, lúc nào cũng có một chiếc túi con kè kè trước ngực. Thông thường gom vàng tại bãi mang về Yên Bái là có thể lãi ròng 10 -15%. Những người này đều lớn vốn, lớn gan, bởi chuyện bị chặn cướp, “xin đểu” khi vào -ra bãi vàng là chuyện thường. Dưới đó là tầng lớp buôn bán nhỏ, tức là chủ các cửa hàng bán đủ thứ hàng hóa, quây quanh các lán của dân đào vàng như một chợ vùng biên. Giá cả hàng hóa thay đổi theo thời tiết và đều cao gấp 3-5 lần bình thường.

Trong khi ba hạng người trên ( “tướng”, quân và con buôn) chủ yếu là dân tứ xứ, thì đội ngũ gùi thồ hàng hoàn toàn là dân bản địa. Mỗi chuyến, mất khoảng 4 tiếng đi và về, một gùi hàng chừng nửa tạ được trả khoảng 50.000 đồng. Thu nhập cao nên đội quân cửu vạn ngày càng đông. Thêm vào đó, số lượng lò ở Mà Xa Phìn ngày càng tăng, nên guồng máy “ăn theo” đang phình lên nhanh chóng. Cả ba bãi Ngoài, Sạt và Mán xấp xỉ một ngàn người. Trong khi đó, toàn bộ xã Nậm Xây có chưa tới hai ngàn khẩu, đủ thấy “cái ung” Mà Xa Phìn đã vượt quá sức chịu đựng của nơi đất rộng người thưa này đến mức nào...

 Quang Hải