Thợ khoan vắt vẻo trên vách đá như người dơi.

Gian nan nghề… đội đá

Ầm… ầm, cả làng Pháp Cổ bỗng rung lên bần bật bởi tiếng nổ mìn đánh đá vang dậy. Nhìn từ xa, dãy núi Trượt bao quanh làng nham nhở, lở loét từ gốc đến ngọn. Cứ sau mỗi tiếng nổ, từng khối đá lớn rơi từ độ cao hàng trăm mét lại khiến những ngôi nhà trong làng chấn động. Nhiều người ngồi trong quán nước cho biết, đó không phải là đơn vị được phép khai thác mà do các chủ máng tự thuê nhân công khai thác trộm. “100 % các máng đá đang khai thác là thổ phỉ. Cách đây hơn một năm chính quyền đã cấm nhưng họ vẫn lén lút thi công” - chị chủ quán chỉ về máng đá, khẳng định.

Để được tận mắt chứng kiến cảnh khai thác đá trộm, chúng tôi men theo con đường nhỏ xuyên qua cánh đồng, bụi đá rải trắng lòng đường. Những ruộng lúa mới trồng bị đất, đá, bụi “oanh tạc” đến thảm thương. Anh Đào Văn Hùng đang cặm cụi khuân từng tảng đá từ ruộng gom lại một góc, than thở: “Gia đình tôi khổ sở vì cánh lái xe công nông. Ngày nào họ cũng qua lại tấp nập như trẩy hội. Cả nhà có vài thước ruộng giờ lại bị đá rơi xuống như mưa, chẳng biết vụ này có thu hoạch được gì không”. Anh Hùng vừa nói dứt lời thì đoàn công nông đầu ngang đã ập tới. Chúng lao như những con trâu điên khiến chúng tôi phải tắt máy, dắt xe xuống tận mép ruộng để không bị húc vào. Theo anh Hùng, con đường này tuy nhỏ nhưng lâu nay trở thành “huyết mạch” của cánh công nông đầu ngang: “Đường khó đi thật nhưng vắng vẻ lắm. Cánh công nông thả sức tung hoành mà không sợ bị công an tóm gáy” - anh Hùng tiết lộ.

Chúng tôi đứng cách mỏ đá gần 300m đã thấy những bóng người vắt vẻo trên vách đá dựng đứng. Họ là thợ khoan đá nghiệp dư đang bám vào những sợi dây thừng giăng chằng chịt khắp nơi. Một tay cầm chặt sợi dây, tay kia họ dùng chiếc búa đục mạnh vào khối đá đến khi nó chịu rơi xuống mới thôi. Ngay phía dưới, hàng chục nhân công, chủ yếu là phụ nữ, trẻ em, thanh niên đang chờ sẵn. Anh Phạm Văn Nghị, sinh năm 1982, vác tảng đá lớn trên vai, mồ hôi nhễ nhại, cho biết: “Nếu làm từ sáng đến chiều cũng kiếm được hơn 30.000 đồng. Những ngày mưa gió mà chịu làm thêm sẽ kiếm được nhiều hơn”. Do hoàn cảnh khó khăn nên anh Nghị phải nghỉ học từ rất sớm, bắt đầu công việc bốc đá thuê khi mới 11 tuổi. Nhìn khuôn mặt lấm lem, nếp nhăn hằn trên trán, ít ai bảo đó là chàng trai đang tuổi sung sức. Sự khắc nghiệt của nghề đội đá đã khiến Nghị già hơn tuổi rất nhiều.

Giữa buổi trưa, đám nhân công ngồi túm tụm giải lao dưới những mảng núi lở loét. Một người đàn ông trạc 40 tuổi, hỉ hả: “Hôm nay trời yên bể lặng, không có anh công an nào đến bắt nên chẳng phải chạy trốn lần nào”. Anh Nguyễn Văn Đĩnh, một nhân công khác thổ lộ: “Đa số người dân đều biết khai thác đá là vi phạm pháp luật. Nhưng vì đói quá nên phải làm liều dù mỗi ngày chỉ kiếm đủ hai bữa ăn. “Gia đình anh Đĩnh có 8 người, trong đó có 4 đứa con và cha, mẹ già. Tất cả đều trông vào số tiền làm thuê của hai vợ chồng anh. Trước đây, khi việc khai thác còn công khai, mỗi ngày anh kiếm được vài chục ngàn, nhưng từ khi lệnh cấm được thực thi, việc khai thác đá diễn ra lén lút nên thu nhập của anh cũng bấp bênh theo.

Vì việc làm không minh bạch nên chủ máng thường phải chọn giờ mới dám cho nhân công làm. Anh Đĩnh cho biết, công an thường tuần tra đột xuất khiến nhân công xoay xở không kịp. Anh kể, có lần nghe chủ máng hô có công an, anh hoảng hốt ngã từ trên cao xuống, may còn cầm được sợi dây thừng chứ không đã bỏ mạng nơi mỏ đá. Cũng vì thế, cứ đến “giờ vàng” như sáng sớm, giữa trưa, xế chiều mới là thời gian làm việc chính của làng đội đá. Chị Vịnh, vợ anh Đĩnh, đứng bên cạnh nói thêm: “Kiếm được đồng tiền đâu có dễ, máu của rất nhiều người đã đổ xuống chân núi này”. Mới đây nhất là trường hợp tai nạn của chồng chị Thắng Tí. Hôm ấy trong lúc chồng chị đang treo lơ lửng ngọn núi để đặt mìn, bất ngờ dây thừng đứt ngang khiến anh rơi xuống. Khi đưa đến bệnh viện thì anh tắt thở.

Câu chuyện giữa chúng tôi và người dân bị ngắt quãng bởi tiếng thúc giục của ông chủ máng đá. Trời nắng như đổ lửa, những người đội đá lại tiếp tục công việc của mình. Anh thợ khoan đá men theo sợi dây thừng mỏng manh leo lên, còn phía dưới, đám người đội đá mồ hôi ướt đẫm hai vai đang lê từng bước, cõng tảng đá nặng trịch trên lưng.

Hàng trăm người dân thất nghiệp

Ông Vũ Văn Tĩnh, một chủ máng đá cho biết, ông đang nghĩ cách sinh sống cho những ngày sắp tới. Hơn năm nay, ông phải cho công nhân nghỉ việc sau lệnh cấm khai thác đá của UBND huyện Thuỷ Nguyên. “Bao đời nay, dân làng sống bằng nghề khai thác đá, giờ phải bỏ thì biết kiếm ăn bằng gì” - ông Tĩnh nói.

Ở góc vườn nhà, chiếc công nông đầu ngang nằm chỏng chơ giữa nắng mưa gần năm nay, cỏ dại mọc um tùm. Nhìn chiếc xe, ông nói như mếu: “Từ ngày có lệnh cấm xe công nông, xe đành “án binh bất động”. Nhìn chiếc xe hư hỏng từng bộ phận mà lòng đau như cắt. Đã có dạo tôi định bán nhưng họ trả rẻ quá, còn bây giờ có bán cũng chẳng ai mua. Chắc phải “hoá giá” cho đồng nát”. Biết chiếc xe là cả “đống tiền” của gia đình nhưng ông cũng đành bó tay nhìn nó bị nắng mưa ăn mòn.

Nhưng dù sao hoàn cảnh của ông Tĩnh còn may mắn hơn hộ anh Nguyễn Văn Thọ (em trai anh Nguyễn Văn Đĩnh). Anh Thọ đang “sống dở, chết dở” tìm cách trả nợ cho chiếc công nông mua cuối năm 2006. Hai vợ chồng dành dụm tiết kiệm, vay ngân hàng, người thân được hơn 30 triệu đồng mua công nông để chở đá. Trong làng, ai cũng mừng cho anh bởi thuộc diện hộ nghèo mà vẫn mua được công nông. Song niềm vui chẳng được bao lâu thì nghe tin chính quyền cấm khai thác đá. Đã vậy, cuối năm 2007, anh lại mất ăn, mất ngủ khi nhà nước cấm xe công nông hoạt động. Vậy là chiếc công nông, “cần câu cơm” của cả gia đình bây giờ phải đắp chiếu. Tiền mẹ đẻ tiền con, số tiền vay lãi giờ đã nhân lên gần bằng tiền gốc. “Chắc có lẽ phải lên Hà Nội làm mướn may ra mười năm nữa mới có thể trả được món nợ mua xe”, anh Thọ than thở.

Ở Lại Xuân còn có hàng trăm người dân có chung số phận như ông Tĩnh, anh Thọ… Đã có một thời, cả xã đua nhau sắm công nông vì nó mang lại lợi ích cao. Lúc đó nhà nào cũng hoan hỉ nghĩ đến viễn cảnh giàu sang. Thế mà, chiếc công nông chỉ tính bằng mớ sắt vụn. Cũng chính vì thất nghiệp, thiếu tiền, đói ăn nên nhiều người đánh liều đi khai thác đá trộm. Việc khai thác trái phép diễn ra lén lút nên thường xảy ra những biến cố nguy hiểm. Có lẽ việc cấp thiết bây giờ là chính quyền địa phương sớm có phương án cụ thể, tạo nghề mới cho người dân.

Từ tháng 4/2006, tất cả các mỏ đá ở xã Lại Xuân bắt buộc phải đóng cửa do đã hết hạn khai thác. Tuy nhiên, theo người dân phản ánh, sau khi cấm khai thác đá, chính quyền địa phương lại không hề có sự điều chỉnh ngành nghề. Đặc biệt, người dân rất bất bình với việc ông Đồng Minh Tuý, Chủ nhiệm HTX Nông nghiệp Lại Xuân lợi dụng chức quyền cố ý làm sai nguyên tắc, bán núi, bán mìn bừa bãi thu lợi bất chính, làm thất thoát tài sản tập thể. Cho đến nay, đã hơn 2 năm lệnh cấm khai thác đá trái phép được thực hiện, song tại Lại Xuân, hoạt động nổ mìn phá đá vẫn diễn ra hàng ngày. Tình trạng này ngày càng gia tăng với mức độ nghiêm trọng.

Hoàng Diệp