“Ai cũng biết ông, từ người già tới trẻ nhỏ, kể cả khi ông còn đương chức hay đã nghỉ hưu”, tôi gợi mở để ông trải lòng mình. ông cười: “Đó là niềm hạnh phúc lớn trong đời tôi”. Suốt buổi nói chuyện, có lúc nét mặt ông rạng ngời khi nói về những thành quả nông dân đang được hưởng, khi thì nặng trĩu xót xa với nỗi vất vả của họ.

Khi ấy, chúng tôi càng hiểu hơn vì sao ông lại tâm huyết, nặng lòng với nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Ông bảo: “Sao không, tôi cũng là nông dân chính hiệu. Tôi từng quay cuồng trong cái đói, cái rét nên càng hiểu và thông cảm hơn với khó khăn của bà con”. Rồi ông kể cho tôi nghe quãng đời lăn lộn vất vả vì cuộc mưu sinh. “Tôi sinh năm 1938 tại xã Tĩnh Hải (Tĩnh Gia - Thanh Hoá), trong một gia đình nghèo có 6 người con. Vì nhà nghèo nên khi vừa học xong phổ thông, tôi phải ra Hà Nội bán nước mắm thuê cho một người cùng làng ở phố Cát Linh. Một lần giao hàng ở Chèm (Từ Liêm), tôi tình cờ thấy tấm bảng ghi dòng chữ Trường Trung cấp Nông Lâm Trung ương và quyết tâm thi vào trường này. Cơ duyên để tôi có cơ hội gắn bó với nông dân đơn giản vậy thôi”, ông kể.

Vừa nói chuyện, ông Ngọ vừa đưa cho chúng tôi xem rất nhiều tài liệu liên quan đến nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Và trong đống tài liệu đó tôi nhận thấy rất nhiều trang tư liệu, bản báo cáo liên quan đến biến đổi khí hậu. Ông giải thích: “Năm nào, nông dân cũng phải gồng mình gánh chịu các trận bão lũ, không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống mà còn khiến không ít người chết. Nay, Việt Nam lại được dự báo là một trong 5 nước bị tác động nặng nề của biến đổi khí hậu, nếu không có cách ứng phó hiệu quả thì hậu quả sẽ rất khó lường”. Có lẽ chính vì vậy mà khi còn là Bộ trưởng, người ta khi thì thấy ông ngược lên Tây Bắc, lúc lại gồng mình trong mưa bão chống lũ cùng bà con miền Trung. Mỗi lần như thế, bên cạnh những lời động viên, chia sẻ, nhiều người không ngần ngại cho rằng ông đang “xây dựng thương hiệu”. Nhưng tôi biết, người ta không mang tính mạng của mình ra đùa với tử thần, không ai đánh đổi cuộc sống của mình chỉ để lấy “thương hiệu”.

Người ta gọi ông là người của bão lũ vì hình ảnh ông gắn liền với những trận đại hồng thủy. Khoảng thời gian từ năm 1997-2004, người dân cả nước mỗi khi xem truyền hình đưa tin về bão lũ đều quen với hình ảnh ông Lê Huy Ngọ ướt sũng nước mưa, sát cánh cùng người dân, đội cứu hộ xông pha trong mưa gió. Sự có mặt của ông ở bất cứ nơi đâu cũng tiếp thêm sức mạnh cho đồng bào vượt qua thiên tai. Hình ảnh vị Bộ trưởng quần ống thấp ống cao, đầu đội mũ cối mặc áo phao khiến không ít người phải thốt lên: “Bộ trưởng cũng khổ vậy sao?”. Cảm kích trước tấm lòng và trách nhiệm to lớn của một nhà lãnh đạo, người dân đã không ngần ngại gọi ông là Bộ trưởng bão lũ. “Ngẫm lại tôi thấy mọi việc đến với mình như là duyên số. Mà đúng thế thật. Năm 1971, khi còn là Trưởng ty Nông nghiệp tỉnh Vĩnh Phúc tôi đã phải đối mặt với trận lũ lụt đầu tiên. Đến năm 1988 khi về làm Bí thư Tỉnh uỷ Thanh Hoá thì một năm sau đó tỉnh này bị trận bão nặng nề nhất trong lịch sử địa phương (cơn bão số 6 năm 1989). Tháng 10/1997, tôi về công tác tại Bộ Nông nghiệp và PTNT, lập tức phải bay vào miền Trung để chống bão. Khi ấy, người thân của tôi đã bảo có lẽ đây là điềm báo trước rằng những ngày tháng tới đối với tôi sẽ hết sức khó khăn, ông Ngọ hóm hỉnh.

Vậy, điều trăn trở lớn nhất của ông cho đến nay là gì?

Thiên tai và lũ lụt. Việt Nam là nước nông nghiệp, sản lượng lương thực lên tới 39 triệu tấn/năm, thế nhưng thiên tai lại đe doạ trực tiếp đến sản xuất lúa, đời sống nông dân.

Ông Lê Huy Ngọ sinh năm 1938, tại Thanh Hóa, là kỹ sư kinh tế nông nghiệp. Ông Ngọ từng là Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT, Uỷ viên T.Ư Đảng nhiều khóa, Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phúc, Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa, Phó ban Tổ chức T.Ư Đảng. Ông cũng là Trưởng ban Chỉ đạo phòng chống bão lụt T.Ư, Trưởng ban Chỉ đạo phòng cháy chữa cháy rừng T.Ư, Chủ tịch Uỷ ban Quốc gia về an ninh lương thực...

Mặc dù 10 năm qua, Đồng bằng sông Cửu Long - vựa lúa lớn nhất cả nước - đã có sự thay đổi rất lớn. Sau khi được Nhà nước đầu tư xây dựng hệ thống thủy lợi, kênh mương, bà con không ngừng mở rộng diện tích gieo cấy lúa, từ một vụ tăng lên 2 vụ, thậm chí nhiều nơi trồng 3 vụ lúa. Trong khi đó, thiên tai đe doạ ngày càng nghiêm trọng. Vì thế người nghèo bị tổn thương nặng nề hơn. Nếu năm 1999 người dân phải chịu trận lũ lịch sử trong vòng 100 năm thì năm 2009 là trận lũ lụt lớn nhất trong vòng 400 năm. Vấn đề cần thiết bây giờ là phải có quy hoạch đối phó với thiên tai bền vững.

Làm sao để bà con nông dân bớt khổ, tránh được ở mức thấp nhất thiệt hại do bão lũ gây ra?

Chúng ta phải làm hồ thủy điện trên cơ sở quy hoạch tổng thể hợp lý, tối ưu theo từng lưu vực sông, vừa đảm bảo phát điện, vừa cung cấp nước nhưng đồng thời lại cắt được lũ... Bên cạnh đó, chúng ta phải phát triển rừng Trường Sơn, xây dựng đường Trường Sơn và nâng cấp Quốc lộ I thành hành lang ngăn lũ. Tuy nhiên, mỗi khi nâng cấp phải mở rộng khẩu độ các đường thoát lũ. Trong quá trình phát triển kinh tế phải tạo ra sự cân bằng hài hòa lợi ích giữa các vùng miền. Không chỉ chú trọng phát triển kinh tế rừng, đất liền, rất cần tiến ra biển, mở cửa ra biển. Muốn vậy, phải có hệ thống thông tin, cảnh báo cho bà con, trang bị đầy đủ các phương tiện cứu hộ, cứu nạn...

Phải phát huy được tinh thần 4 tại chỗ: lực lượng tại chỗ, hậu cần tại chỗ, vật liệu tại chỗ, chỉ huy tại chỗ để xử lý bất kỳ trường hợp nào xảy ra. Không phải 4 tại chỗ trên tỉnh, mà phải 4 tại chỗ trong từng làng xóm một, trong từng cộng đồng một.

Là người con của miền Trung, nơi hàng năm hứng chịu nhiều thiệt hại do bão lũ gây ra, ông có nhận xét, đánh giá gì về vùng đất này?

Miền Trung những năm vừa rồi có bước phát triển rất đáng mừng. Các trung tâm, cụm công nghiệp mọc lên ngày càng nhiều. 10 năm vừa rồi, miền Trung đã có sự bứt phá lớn. Tuy nhiên cũng trong khoảng thời gian đó, miền Trung phải hứng chịu 7 trận bão rất lớn, thiệt hại mỗi năm lên tới 1,5% GDP và hơn 300 đồng bào thiệt mạng. Điều đó nhắc nhở chúng ta rằng, miền Trung phải dựa vào rừng và bươn chải ra biển để phát triển kinh tế và hội nhập. Nhưng sự phát triển đó phải đảm bảo theo hướng an toàn, bền vững thì hiệu quả mới cao. Ngoài ra, các vùng Bắc Trung Bộ, Trung Trung Bộ, Nam Trung Bộ phải có sự liên kết lại tạo ra quy hoạch tổng hợp cho toàn vùng, không thể tách rời. Trong đó, quy hoạch phải luôn tính đến yếu tố thiên tai, để có giải pháp căn cơ, lâu dài hơn.

Việt Nam, nhất là các tỉnh miền Trung, có ưu thế bờ biển dài, biển đẹp và dựa lưng vào núi nhưng lại nằm trong vùng nhạy cảm với bão lũ. Khi phát triển như vậy, chúng ta phải bảo vệ rừng bền vững, an toàn, lấy rừng phi lao là bức tường xanh để bảo vệ. Ngoài ra cần chú ý bảo vệ các cồn cát ven biển miền Trung. Tôi đang nghiên cứu tham mưu cho Bộ Nông nghiệp và PTNT và Uỷ ban Phòng chống lụt bão Trung ương để tạo ra hệ thống đê biển, rừng phòng hộ nhằm tạo ra sự bứt phá cho miền Trung. Bài toán của miền Trung là bài toán tổng hợp cho toàn vùng, bao gồm các tiểu vùng: Khu 4, Duyên hải miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên.

Xin cảm ơn ông! Chúc ông dồi dào sức khoẻ.

Quỳnh Hương