Có thể nói, cùng với sự tăng đột biến của kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2008 là những bát nháo. Một số doanh nghiệp (DN) đã giảm giá bán ra thị trường từ 60 rúp/kg xuống còn 40 rúp/kg, dẫn đến việc một số nhà nhập khẩu bị phá sản.

Nhà xuất khẩu Việt Nam giảm giá bán nhưng lại tăng tỷ lệ mạ băng từ 20% lên 30% làm chất lượng cá bị giảm.

Trước tình hình này, cuối năm 2008, phía Nga đóng cửa thị trường nhập khẩu thủy sản từ Việt Nam (chủ yếu là cá tra). Cùng lúc với việc ra đời Ban điều hành (BĐH) nhập khẩu Nga, BĐH xuất khẩu vào thị trường Nga từ Việt Nam cũng được thành lập và 10 công ty đã được phía Nga chấp nhận hàng nhập khẩu sau khi được kiểm tra về khả năng đáp ứng vệ sinh an toàn thực phẩm.

Mãi đến tháng 5/2009, cá tra mới được trở lại thị trường Nga. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), chỉ với 7 tháng, kim ngạch xuất khẩu vào thị trường này đạt 80 triệu USD, trong đó cá tra hơn 39.000 tấn với 64 triệu USD. Dù giảm mạnh cả về lượng và kim ngạch, nhưng với ngần ấy thời gian và bấy nhiêu DN đã cho thấy nỗ lực của BĐH những tháng qua.

Với xu thế này, dự kiến năm 2010, kim ngạch và sản lượng xuất khẩu thủy sản vào Nga ít nhất cũng phải tương đương năm 2008 là 120 triệu USD, trong đó riêng cá tra là 100 triệu USD.

Ông Dương Ngọc Minh, Trưởng BĐH, cho biết, với sự hợp tác và sự kiểm soát về chất lượng đã được phía Nga đánh giá cao, năm 2009 các lô hàng xuất khẩu vào Nga không có trường hợp vi phạm nặng phải tạm dừng xuất khẩu. Đây là thị trường duy nhất năm 2009 giá cá tra được nâng lên 5-7%, thay vì giảm xuống 10-15% như nhiều thị trường khác. Giá cước vận chuyển giảm từ 5 -10% so với DN tự điều hành.

Nhưng câu hỏi không chỉ Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT Lương Lê Phương mà cả VASEP và nhiều DN đặt ra là khi nào thì mở rộng số lượng DN xuất khẩu cá tra sang thị trường Nga? Con số 10 DN được xuất khẩu sang Nga là quá ít so với cộng đồng DN chế biến cá tra.

Nhiều DN hàng đầu trong xuất khẩu cá tra, đáp ứng đầy đủ những yêu cầu từ phía Nga về an toàn vệ sinh thực phẩm và chất lượng hiện vẫn chưa được vào thị trường này mặc dù Việt Nam đã nhiều lần đề xuất, nhưng phía Nga vẫn chưa sẵn sàng khi thị trường chưa được mở rộng.

Thứ trưởng Lương Lê Phương cho rằng, có thể rút ra 3 bài học từ việc lập BĐH xuất khẩu sang Nga. Đó là sự hợp tác, liên kết giữa các DN trong việc giao hàng bao nhiêu, khi nào để không xảy ra tình trạng ứ đọng hàng hóa nhiều, tránh bị ép giá.

Điều này có thể áp dụng vào những thị trường lớn khác như Hoa Kỳ, dù không thể lập BĐH, nhưng vẫn có thể là câu lạc bộ hay nhóm những nhà xuất khẩu. Cần có “thủ lĩnh”, người sẵn sàng hy sinh quyền lợi riêng cho lợi ích chung.

Và cuối cùng là vai trò của Bộ Nông nghiệp và PTNT tham gia giải quyết khi gặp khó khăn, không phải chỉ huy hay ra lệnh. Bài học này hoàn toàn có thể áp dụng ở những thị trường khác.

Công Phiên