Cầu Mỹ Thuận nằm giữa 2 tỉnh Tiền Giang và Vĩnh Long, có vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển ở ĐBSCL.

Ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), vấn đề này càng trở nên bức thiết bởi dù có nhiều tiềm năng nhưng đây vẫn là vùng có tỷ lệ hộ nghèo cao, sản xuất nông nghiệp thiếu bền vững. Nhiều ý kiến cho rằng, để giải quyết bài toán Tam nông ở ĐBSCL, cần hệ thống giải pháp mang tính tổng thể.

Bài I: Những bất ổn ở “vựa" lúa - thuỷ sản - trái cây

Mặc dù cung cấp tới 90% lượng gạo xuất khẩu, 70% sản lượng trái cây các loại, chiếm gần 60% kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản nhưng ĐBSCL vẫn phải đối mặt với tình trạng tỷ lệ hộ nghèo cao, tiềm năng chưa được khai thác triệt để do cách làm còn manh mún, nhỏ lẻ, thiếu sự liên kết.

Giàu – nghèo phân hoá mạnh

Sóc Trăng là một trong những tỉnh có đông đồng bào Khmer nhất khu vực ĐBSCL (350.000/1.213.400 người). Do trình độ canh tác hạn chế, hệ thống hạ tầng yếu kém nên tỷ lệ hộ nghèo còn khá cao (20,66%), riêng tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đồng bào Khmer là 32,14%. Hiện toàn tỉnh còn 16.916 hộ Khmer không có đất, 9.190 hộ thiếu đất sản xuất. Ông Lý Suôl ở xã Tuân Tức (Thạnh Trị) than thở: “Gia đình tôi có 1ha đất trồng lúa. Trước đây, làm lúa còn có lời, bây giờ giá cả vật tư nông nghiệp tăng chóng mặt khiến chúng tôi trở tay không kịp”. Ước tính với 1ha lúa, ông phải mất gần 20 triệu đồng cho chi phí cày xới, mua giống, phân bón, thuốc trừ sâu,... Với giá lúa trên dưới 4.000 đồng/kg, tổng thu nhập của gia đình đạt khoảng 40 triệu đồng, trừ chi phí, lãi 14 triệu đồng. Với mức thu nhập này, 10 khẩu của gia đình ông Suôl chỉ được tiêu trong khoảng 100.000 đồng/người/tháng.

Nhiều tỉnh có điều kiện sản xuất nông nghiệp khá tốt nhưng thu nhập của nông dân vẫn ở mức thấp. Bạc Liêu có 80,35% số hộ ở nông thôn làm nông nghiệp. Thu nhập bình quân năm 2005 đạt 4,3 triệu đồng/người, năm 2007 tăng lên 7,2 triệu đồng nhưng đã có sự phân hoá mạnh. Toàn tỉnh có 614 hộ sử dụng đất canh tác từ 5 đến 9ha, 40 hộ có từ 10ha trở lên, trong khi nhiều hộ không có đất phải đi làm thuê. Sự chênh lệch về thu nhập giữa nhóm có thu nhập cao và thu nhập thấp ngày càng tăng, năm 2005 là 5,1 lần, năm 2007 tăng lên 7,1 lần.

Thực tế tại ĐBSCL, trụ cột tăng trưởng trong nhiều năm qua chủ yếu dựa vào lúa gạo và thuỷ sản. Vì thế, khi hai ngành này tăng trưởng chậm lại thì bức tranh kinh tế toàn vùng lập tức xấu đi. Ông Nguyễn Văn Đồng, Giám đốc Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Hậu Giang cho biết: “Bình quân 1ha lúa luân canh 3 vụ, nông dân chỉ thu lãi tối đa 15 triệu đồng/năm. Mức lợi nhuận như vậy là quá thấp, không đủ trang trải những chi tiêu cần thiết trong gia đình”.

Nhiều nghịch lý

Nhiều năm qua, trong sự phát triển của ĐBSCL vẫn tồn tại nhiều nghịch lý: Là nơi sản xuất nông nghiệp hàng hoá nhưng tỷ lệ đói nghèo, trẻ em thất học, số sống nhà tạm bợ thuộc diện cao nhất nước. Nguyên nhân chủ yếu là do kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển và cải thiện đời sống nhân dân. Theo Bộ Giao thông Vận tải, đến nay, khu vực ĐBSCL vẫn chưa hình thành một trục giao thông dọc và ngang có thể vận chuyển lưu lượng hàng hoá lớn nối với TP. Hồ Chí Minh; chưa có cửa khẩu đường biển, đường hàng không để xuất khẩu trực tiếp. Hệ thống hạ tầng nông thôn dù đã được cải thiện đáng kể nhưng vẫn còn yếu kém. Nhiều xã trong vùng chưa có đường đến trung tâm. Đơn cử như tại Bạc Liêu, chỉ có 29/47 xã có đường ô tô đến trung tâm; hệ thống thủy nông nội đồng mới đáp ứng khoảng 80% đối với vùng ngọt ổn định, 50% đối với vùng nuôi trồng thủy sản.

Chất lượng nguồn nhân lực, các chỉ số về giáo dục - đào tạo và dạy nghề trong vùng còn rất thấp so với bình quân chung cả nước. Sinh viên đại học và sau đại học của ĐBSCL chỉ chiếm hơn 4% dân số ở độ tuổi 20 – 24. Trong khi bình quân cả nước gần 1 triệu dân có 1 trường đại học thì ở “vựa” lúa - thuỷ sản - trái cây, tỷ lệ này là 3,3 triệu dân/1 trường đại học. Chi tiêu cho giáo dục của cư dân miền sông nước chỉ khiêm tốn ở mức 130.000 đồng/người/năm. Do mảng giáo dục kém phát triển nên chất lượng nguồn nhân lực ở mức rất thấp. Kết quả điều tra cho thấy, có 45,1% số người từ 15 tuổi trở lên ở địa bàn nông thôn không hoàn thành cấp học nào; 32,87% tốt nghiệp tiểu học; 13,51% có bằng trung học cơ sở và 5,43% tốt nghiệp trung học phổ thông. Lực lượng lao động chưa qua đào tạo hiện chiếm tới 89,28%.

Tất cả những bất cập trên đang là rào cản lớn trong quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn ở ĐBSCL. Để giải quyết dứt điểm vấn đề này, ĐBSCL cần đầu tư toàn lực, trước hết là cải thiện hệ thống giao thông, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua các lớp đào tạo nghề nhằm từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng.

Bài II: Sản xuất nông nghiệp thiếu bền vững

Nguyên Phương