Làm muối ở Hải Hậu (Nam Định).

Diêm dân lo lắng

Cuối tháng 6, thời gian chính vụ sản xuất muối ở miền Bắc, chúng tôi có mặt trên đồng muối của HTX Tiến Thắng, xã Hải Chính (Hải Hậu - Nam Định). Không khí oi nồng, nhưng ánh nắng thì yếu ớt. Đến 15 giờ, những người dân lạc quan nhất cũng đành thu nước mặn vào thống, để sáng hôm sau lại đổ ra phơi. Trời không có nắng, đồng nghĩa với dân làng muối không có nguồn thu. Họ cộng nhẩm, trong tháng 6, chỉ 6 - 7 buổi có nắng.

Sản xuất muối là nghề chính của người dân Tiến Thắng. HTX có 555 hộ dân, thì 512 hộ làm muối. Năm 2007, HTX thu được 6.000 tấn muối, nhưng năm nay sản lượng giảm rõ rệt. Thời điểm này, mặc dù giá muối tăng gấp hai lần so với cùng kỳ năm trước, nhưng diêm dân không có nhiều muối để bán. Đội ngũ thương lái và các chủ thuyền thường xuyên túc trực tại bến sông chờ muối. Sáu tháng đầu năm, HTX mới sản xuất được 2.500 tấn muối.

Với mức giá 1.200 đồng/kg muối khô, tính ra, mỗi hecta muối ở Tiến Thắng cho thu nhập 120 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, do mỗi hộ chỉ có trung bình ba sào muối, nên thu nhập từ nghề vẫn không đủ sống. Vì vậy, ngoài 7 tháng có nắng, gió để sản xuất muối, thời gian còn lại, người dân Tiến Thắng làm đủ nghề như đi biển, phụ nề hoặc chăn nuôi để trang trải cuộc sống. Anh Nguyễn Văn Chức, một trong những người điều hành Công ty TNHH Vạn Ninh, đơn vị chuyên thu mua muối của bà con, cho biết, thời điểm này hằng năm, Công ty luôn dự trữ khoảng 2.000 tấn muối, nhưng giờ cố gắng lắm cũng chỉ thu mua được 1.000 tấn.

Thực trạng sản xuất muối ở Hải Chính phần nào phản ánh tình hình chung của nhiều vùng muối trong cả nước. Mặc dù giá muối tăng khá cao nhưng do mất mùa nên khả năng thiếu muối rất dễ xảy ra. Chính vì vậy, Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp và PTNT đã kiến nghị Chính phủ tăng hạn ngạch nhập khẩu muối. Điều này khiến diêm dân vô cùng lo ngại. Họ sợ rằng quyết định này sẽ làm giảm giá muối trong nước. Ông Nguyễn Văn Thông ở xã Vĩnh Thịnh (Hòa Bình - Bạc Liêu) bức xúc: “Nếu nhập muối, sẽ gây khó khăn cho diêm dân rất nhiều, lâu lắm rồi diêm dân mới có một vụ mùa được giá, bây giờ Nhà nước tính nhập khẩu muối, chúng tôi cạnh tranh sao nổi”. Ông Trần Hoàng Sương ở xã Bảo Thạnh (Ba Tri - Bến Tre) cho rằng: “Trên thực tế, lượng muối tồn đọng trong dân còn nhiều, diêm dân chưa bán vì muốn “neo” lại 3 tháng nữa để thu lãi thêm 5-7 triệu đồng”.

Cần thiết phải nhập khẩu muối

Đó là khẳng định của ngành chức năng trước nhiều thông tin trái chiều xung quanh việc nhập khẩu muối. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và PTNT, năm 2008, nước ta cần khoảng 1,34 triệu tấn muối, trong đó sử dụng ăn uống 530.000 tấn, dự trữ quốc gia 40.000 tấn, phục vụ công nghiệp hóa chất 230.000 tấn... Để đáp ứng nhu cầu này, Bộ dự kiến cả nước sản xuất 1,1 triệu tấn, cộng với 50.000 tấn tồn kho, còn lại thiếu hụt hơn 200.000 tấn. Chính vì vậy, Bộ đề xuất Chính phủ cho phép nhập khẩu 230.000 tấn muối để đề phòng tình trạng thiếu muối ăn ở miền núi. Thực tế sản xuất 6 tháng đầu năm cho thấy, do thời tiết không thuận lợi, nhiều đồng muối bị giảm năng suất đáng kể. Có nơi như Bình Định sản lượng muối chỉ đạt 50% so với cùng kỳ năm trước. Sản lượng muối của cả nước cũng chỉ đạt khoảng 940.000 tấn. “Chúng tôi đề phòng sau tháng 9 có thể thiếu muối ăn, vì vậy đề nghị nhập khẩu thêm để bình ổn giá và thị trường muối”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT Diệp Kỉnh Tần, giải thích.

Được giá nhưng diêm dân lo lắng trước thông tin sẽ nhập khẩu muối.

Ngoài ra, nguyên nhân khiến sản lượng muối sụt giảm còn do các địa phương tập trung phát triển công nghiệp, phá vỡ quy hoạch ngành, khiến diện tích sản xuất muối bị thu hẹp. Ông Tần cho biết: “Chúng tôi rất lo lắng vì điều này phá vỡ quy hoạch phát triển muối đến năm 2010 và năm 2020 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, theo đó sẽ tăng diện tích sản xuất muối cả nước đạt 14.500ha vào năm 2010, sản lượng 1,3 triệu tấn. Nhưng thực tế thì đúng là chúng ta đang thiếu muối, kể cả muối ăn”.

Về việc dư luận cho rằng, nhập khẩu muối là để hưởng lợi về giá, ông Tần khẳng định: “Hiện nay, muối ăn chúng ta nhập chủ yếu từ ấn Độ với mức giá thấp nhất trên thị trường thế giới cũng khoảng 70 USD/tấn. Về đến Việt Nam, trừ chi phí kho, bãi, vận chuyển và thuế, 1kg muối ăn nhập khẩu đã vào khoảng 1.600 đồng, chỉ cao hơn giá muối ăn trong nước một chút, làm sao có chuyện hưởng lợi? Minh chứng là mặc dù đã cấp hạn ngạch nhập 40.000 tấn muối ăn, nhưng đến nay, các đơn vị mới nhập vài nghìn tấn. Chúng tôi đang thúc các doanh nghiệp cố gắng nhập khẩu càng sớm càng tốt”.

Nghịch lý cần tháo gỡ

Lý do nhập khẩu muối đã được lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và PTNT giải thích. Tuy nhiên, một nghịch lý thật khó chấp nhận là, nước ta, với tiềm năng bờ biển dài, nhiều nắng gió, hoàn toàn có thể đưa muối trở thành mặt hàng xuất khẩu, giờ lại đối mặt với nguy cơ thiếu muối. Đây là vấn đề chúng ta phải đối mặt trong nhiều năm tới, khi nhu cầu sử dụng muối, nhất là cho chế biến công nghiệp, thủy sản ngày càng tăng, trong khi diện tích sản xuất muối lại giảm. Vì sao có nghịch lý này?

Hiện, cả nước có 120 xã ven biển sản xuất muối với gần 70.000 lao động, liên quan tới cuộc sống của 250.000 dân. Đặc thù của nghề này là phụ thuộc lớn vào thời tiết, mức độ rủi ro cao. Từ nửa cuối năm 2007 trở về trước, giá muối luôn ở mức thấp, dưới 500 đồng/kg. Với năng suất hiện nay và mức giá như trên, thu nhập của người làm muối rất thấp, khoảng 1 triệu đồng/người/năm. Do thu nhập thấp, người dân ven biển, nhất là lao động chính không còn mặn mà với nghề. Tại các tỉnh phía Bắc, 75-80% số lao động nghề muối là người già, phụ nữ và trẻ em.

Bên cạnh đó, diêm dân không có điều kiện tái đầu tư sản xuất khiến hệ thống hạ tầng và trang thiết bị xuống cấp trầm trọng, năng suất muối ngày một giảm. Trong khi đó, đầu tư của Nhà nước cho ngành nghề này lại thấp. Năm 2007, phần vốn cơ bản của Bộ Nông nghiệp và PTNT đầu tư cho ngành muối chỉ gần 115 tỷ đồng, các địa phương đầu tư tổng cộng... 28 tỷ đồng. Muối là mặt hàng chiến lược của quốc gia, nhưng phải chăng do lợi nhuận quá thấp, nên không được ngành và các địa phương coi trọng?

Sản xuất muối của nước ta những năm trước đây, cung - cầu tương đối cân bằng, khoảng 800.000 - 850.000 tấn/năm. Hằng năm chúng ta vẫn phải nhập 200.000 tấn muối sạch phục vụ một số ngành công nghiệp. Qua trao đổi với lãnh đạo Tổng công ty Muối Việt Nam và ông Lê Xuân, Cục trưởng Cục Chế biến, thương mại nông - lâm - thuỷ sản và nghề muối (Bộ Nông nghiệp và PTNT), chúng tôi nhận thấy một thực tế là, số liệu thống kê của các đơn vị này về sản lượng, cân đối cung - cầu khá khác nhau. Điều đó chứng tỏ giữa các đơn vị chưa có sự gắn kết. Những đơn vị thành viên của Tổng công ty Muối chủ yếu là kinh doanh muối, thị phần ngày càng giảm do không cạnh tranh được với các công ty tư nhân nên không thực hiện được vai trò điều tiết thị trường.

Ông Phạm Năng Phong, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Muối Việt Nam cho rằng, mặt hàng muối đang bị các cơ quan quản lý lơ là. Cũng theo ông Phong, hiện nay trên thị trường đang thiếu muối trầm trọng. Do thiếu vốn, Tổng công ty không có khả năng mua muối dự trữ. Chính vì vậy, trước mắt, cần giữ nguyên diện tích đồng muối hiện có, tăng cường thâm canh, cải tạo hạ tầng đồng muối. Chỉ có biện pháp tăng năng suất mới có thể giúp nâng sản lượng muối lên. Đồng thời, Bộ phải thúc đẩy nhanh hơn dự án xây dựng khu sản xuất muối công nghiệp tập trung tại Quán Thẻ (Ninh Thuận) để hạn chế nhập khẩu muối.

Tố Loan