Phát triển Kinh tế VAC sẽ tạo hàng rào sinh thái, giúp giảm nhẹ thiên tai.

Hiệu ứng nhà kính làm tăng nhiệt độ trái đất, băng tan, mực nước biển dâng cao, triều cường, sóng lớn với cường độ ngày càng mạnh, tần số ngày càng ngắn... Đó là những hiện tượng thời tiết do biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra. Khi bờ vùng, bờ thửa, bờ bao bị “vô hiệu hóa” do nước biển dâng cao kết hợp với lũ, vai trò kinh tế VAC ngày càng quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực.

ở đồng bằng, vườn thường nằm trong khuôn viên trên nền đất cao hơn ruộng. Người nông dân lên bờ bao bảo vệ ở vùng trũng, nơi dễ bị ngập thì trồng các loại cây chịu úng như chanh gai, vú sữa, xoài, chuối, bưởi... Cây sợ nước trồng trên đất cao như mít, sầu riêng, đu đủ... Cây sống chung với úng có củ ấu, rau mác, rau muống, rau nhút,... Nên trồng cây lương thực ăn củ ở mé nước dưới bóng râm; bờ rào trồng khoai môn, khoai bông, thả củ ấu sống chung với lũ, trên đất cao trồng dong riềng, hoàng tinh, sắn dây. Điều này giúp bà con chủ động được mùa vụ, chủ động ứng phó với những diễn biến của thời tiết.

Vườn ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là nơi giữ nước ngọt cho hộ nông dân dùng trong mùa khô, là những ao, mương kết hợp nuôi trồng thủy sản. Những “túi nước ngọt” trong phạm vi nông hộ đã góp phần ngăn cản nước mặn xâm nhập. Tuy nhiên, những “túi nước ngọt” tự nhiên như Đồng Tháp Mười, tứ giác Long Xuyên… đang bị thu hẹp, dành diện tích cho sản xuất. Theo Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, mùa khô năm 2008, nước mặn sẽ xâm nhập sâu và lớn hơn trung bình nhiều năm. Điển hình như dọc sông Cổ Chiên, hiện tượng xâm mặn đã vào sâu tới 60 - 65km; dọc sông Trần Đề, xâm mặn vào sâu 30 - 35km.

Cũng như vùng đồi núi, rừng ngập mặn có chức năng là “hàng rào sinh thái” ngăn thiên tai từ biển vào hiện đang suy thoái. Có thể thấy rõ điều này khi thăm tuyến đê biển ngăn mặn ở huyện Hòn Đất (Kiên Giang). Năm 2002, đê được đắp cao hơn mặt nước biển 1,2 -1,5m, dài 49km. Tuy nhiên, đoạn đê 800m tại xã Bình Sơn đã bị sóng dữ đánh vỡ vào tháng 10/2006. Nguyên nhân là do rừng ngập mặn bị chặt phá, không đủ sức ngăn sóng biển.

ở Trà Vinh, diện tích rừng phòng hộ còn gần 24.000ha. Người dân nhận thấy, địa phương nào có rừng thì môi trường nước khá tốt, khả năng tái tạo nguồn lợi thủy sản cao. Chẳng thế mà người dân huyện Duyên Hải tự bỏ vốn trồng rừng ngập mặn, tính riêng năm 2007, đã trồng được 154ha.

Trồng cây là một trong những giải pháp nhằm cân bằng sinh thái góp phần chống lại BĐKH. Có nhiều loài cây thích ứng với các loại đất đồi núi. Trước hết, cần quan tâm đến giống cây bản địa. Nếu nhập những loài cây mới phải dễ trồng và tốn ít công đầu tư, bảo vệ môi trường, đạt hiệu quả kinh tế tương đối cao.

Trong những loại cây trồng mới, có thể kể đến cây cọc giậu (Jatropha curcas L.) thuộc cây công - lâm nghiệp và cây lạc dại (lạc lá lưu niên - Arachis pintoi).

Cây cọc giậu có giống bản địa và giống nhập nội, phát triển được ở hầu hết các vùng đất xấu, nghèo kiệt, đất dốc bị rửa trôi, đất trơ sỏi đá, đất sa mạc hóa, bãi thải khai thác khoáng sản.

Cây cọc giậu có thể sớm tạo thành thực bì dày đặc, làm tăng độ màu mỡ cho đất. Cọc giậu có thể đạt năng suất 8 - 10 tấn hạt /ha/năm. Sau khi ép dầu còn 70% là khô dầu, chứa khoảng 30% protein, làm phân hữu cơ rất tốt. Khi khử hết độc tố, chúng trở thành thức ăn gia súc dinh dưỡng cao. Trồng 1ha cọc giậu có thể tạo ra giá trị 4.200 USD/năm (hơn 60 triệu đồng).

Cọc giậu có thể trồng bằng hom, hạt; dễ nảy mầm và mọc nhanh, được trồng ở nhiều địa phương trong cả nước. Viện Lúa ĐBSCL đã có giống và sẵn sàng nuôi cấy mô cung cấp cho các tổ chức, cá nhân có nhu cầu.

Cây lạc dại có nguồn gốc từ Brazil, Viện Khoa học kỹ thuật nông - lâm miền núi phía Bắc đã chuyển giao sản xuất ở các tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và bắt đầu trồng thử ở bốn tỉnh Nam Bộ.

Có thể trồng cây lạc dại trên đất dốc, đất có độ pH thấp, đất nghèo dinh dưỡng, chịu hạn, chịu úng nhẹ, đất cát ven biển. Do giữ ẩm và chống xói mòn tốt nên có thể trồng xen trong vườn cây ăn quả, cây lương thực, góp phần làm tăng năng suất cây trồng. Là cây họ Đậu nên nốt sần ở rễ cố định đạm, lá chứa nhiều đạm, làm phân xanh (2,5 - 3%N), làm thức ăn gia súc rất tốt. Cây lạc dại còn được sử dụng như loại cây trang trí.

Cần có biện pháp khả thi nhằm né và sống chung với BĐKH, chứng minh tính cấp bách của việc tạo dựng những hàng rào sinh thái nhằm thích ứng với BĐKH. Hàng rào sinh thái đem lại hiệu quả trước hết khởi nguồn từ các mô hình đã có, cần được các cấp có thẩm quyền đầu tư nhân rộng.

GS.TS. Nguyễn Văn Luật